Ontknoping ?

In de thriller Griekenland - EU nadert nu misschien de ontknoping. Misschien, want volgens Eurogroepvoorzitter Dijsselbloem "staat de deur nog altijd open voor verdere onderhandelingen".

Dat laatste is maar een halve waarheid. Want het blijft slikken of stikken voor wat betreft de soorten noodzakelijk geachte "hervormingen" die Griekenland op termijn een sluitende begroting zouden moeten opleveren (alsof dat alles is). Tegelijk wordt gezwaaid met een doemscenario voor Griekenland als men daar het nu voorliggend "reddingsplan" alsnog zou afwijzen.

Er wordt denigrerend gedaan over het referendum dat premier Tsipras op 5 juli heeft geagendeerd. Maar wat is er mis met wat echte democratie ? Een (nog altijd soeverein) volk over de eigen toekomst te laten beslissen ? Vooral nu de EU door wil varen op een verkeerde koers. De technocraten aan het roer lijken vooral hun gelijk te willen halen.  Zij hebben ons na de crash van 2008 nog weinig groei en stabiliteit gebracht. En het begin van economisch herstel dat er dan is, kwam echt niet dankzij, eerder ondanks, de met harde hand doorgedrukte "hervormingen".
Tekenend is, dat de trojka op hoofdlijnen koppig vasthoudt aan de eigen analyse. Ook dat de ECB nu de steun bevriest op het niveau van vrijdag (om maximale druk op de Griekse besluitvorming te houden ?). Volgens een bericht in de financiële pers is er eerder een overbruggingskrediet aangeboden tot eind dit jaar. Dat zou een verstandiger besluit geweest zijn. Zo'n toezegging helpt om paniekreacties op de financiële markten te voorkomen en (als ze toch komen) in te dammen. Nu geeft men een verkeerd signaal af.

Het Europese financieel en monetair beleid schrijft ons allemaal een paar standaardrecepten voor. Strakkere begrotingsdiscipline, langer doorwerken (als dat zou kunnen), minder pensioen. "Genezende" drankjes met helaas vaak ernstige bijwerkingen. Vooral voor mensen die toch al (na alle bezuinigingen) een zwaar leven hebben. Bijvoorbeeld omdat ze grote posten (zoals huishuur, energie, of zorgkosten) niet meer kunnen betalen. Dan wel door andere oorzaken naar de rand van een menswaardig bestaan gedrongen worden en vaak al zijn. Zorg daarover wordt te gemakkelijk, bijvoorbeeld als (verderfelijk of achterhaald ?) "socialisme", weggezet. De waarschuwing van Piketty over het gevaar van de groeiende kloof tussen arm en rijk is al weer vergeten.

Volgens het IMF moet Griekenland de belastingen (op topinkomens) nu niet verhogen, want dat zou averechts werken op de exportpositie. Bullshit. Verder zouden de pensioenen nog meer omlaag moeten, terwijl ze bij de zwaarst getroffenen al gehalveerd zijn. Het IMF dramt hierop door, omdat een flink deel van de Griekse begroting op gaat aan pensioenbetalingen. Dus (!) zou vooral daar bezuinigd moeten worden.
Dit soort argumentatie lijkt goed doortimmerd, maar rammelt oorverdovend. Men zou eens kunnen lezen wat Varoufakis schreef over de grondbeginselen van de economie ("De Economie volgens Yanis Varoufakis"). Met name over het verschil tussen belevingswaarde en financiële waarde. Als men dat boekje te simpel of mogelijk te socialistisch getint vindt, is misschien het eerder hier aanbevolen boek van Ha-Joon Chang ("Economie, de gebruiksaanwijzing") wel een eye-opener.
Waar het om draait is, dat Europees beleid teveel in zwart-wit sjablonen wordt ontwikkeld. Want het is grote onzin dat Griekenland aan de rand van de afgrond staat als het de betalingsverplichtingen per 1 juli niet nakomt (niet kan nakomen). Ook zou iedereen toch kunnen beseffen dat nog meer flexibiliteit op de arbeidsmarkt (of een andere favoriet, lagere lonen) lang niet zo heilzaam werkt voor alles en iedereen. Want generalisaties gaan bijna nooit altijd en overal op. Alleen deze wel.

De Griekenland-case is een belangrijke toets of het Europa zoals het nu is opgetuigd nog wel toekomst heeft. Dat heeft de EU (al dan niet gesouffleerd door IMF, ECB, en Eurogroep) alleen als het democratisch proces in deze instituties genoeg ruimte krijgt en men anders gaat besturen. Als men daar veel meer luistert naar het gezond (empathisch) verstand dan nu doorklinkt in een veel te strakke opstelling en overdadige regelgeving.
Het is goed dat Frans Timmermans als Eurocommissaris werd binnen gehaald om dat wat om te buigen. Het maakt duidelijk dat in de EU-top ook het besef leeft dat het echt wel beter kan. Laten we daar dan eens voluit, met al onze talenten en energie, aan gaan werken. Minder is niet genoeg.

Grexit ?

We leven in interessante tijden. Vooral het financieel-politiek nieuws wordt deze maand erg boeiend. Een thriller. Zo binnen zo buiten ? Juni is in ons land de maand van het spannende boek.

De EU voert (op ramkoers (?) met de Griekse regering)  een al verloren achterhoedegevecht. Want het is een illusie dat "slikken of stikken" nog zal werken. En als Griekenland werkelijk gedwongen wordt uit te treden is de kans groot dat er meer volgen. Groot Brittannië, Spanje, ... , Nederland ?

Het eerste effect van een eventuele Grexit zal veel mensen tegenvallen en hoogstens een wegebbende rimpeling over de beurzen jagen.
Een Griekse bankrun is volslagen onnodig. Van uitstraling naar banken elders hoeft welbeschouwd ook helemaal geen sprake te zijn. Die angstscenario's kunnen door de papierversnipperaar. Vertrouwen is (zoals bijna altijd in bankzaken geldt) ook hier en nu de sleutel. Laten we eens een zo objectief mogelijke economische analyse maken.

Bij een Grieks "faillissement" (lees betaalstop op staatsschulden) gebeurt er verder weinig of niets, zeker niets engs. Zo'n betaalstop levert tijdwinst voor de Griekse regering op en helpt dat land alleen maar weer gezond te worden. Als Griekenland noodgedwongen zou besluiten haar schulden ook maar voor een relatief klein deel af te stempelen, is er weer genoeg ruimte voor gewone betalingen. Zelfs voor nieuw stimuleringsbeleid. Dat zou heilzaam zijn voor dat land en Europa. Alleen niet voor het hele EU-bestuur en de trojka.

Wat er nu van buiten gezien tussen EU-top en Griekse regering gebeurt lijkt geen grotemensenwerk meer, maar kinderachtig machtsspel. Kijken wie het eerst toegeeft, met de ogen knippert ?

Een land kan niet failliet gaan zoals een bedrijf of een persoon. Dat zou ook te gek zijn. Want zo'n verklaring (die beeldvorming) berust op heel eenzijdig boekhouden en financieel denken. Landen voeren een veel te beknopte boekhouding. Van een koopman uit de 16e eeuw. We hadden toen niets beters. Nu wel, maar we sluiten onze ogen voor een groot stuk van de werkelijkheid. Ga maar na.
Een land kijkt vooral naar de inkomsten en uitgaven. Begroot en werkelijk. Dat zegt niet veel en in elk geval niet genoeg om een land daarmee te kunnen besturen.
Een land is veel rijker. Maar een balans van bezittingen en schulden wordt niet opgemaakt. Dat kan ook niet zo gemakkelijk. Want vooral de bezittingen zijn moeilijk juist en volledig in beeld te krijgen, laat staan goed te waarderen (in geld uit te drukken). Dat gebeurt dan ook maar niet. Op de kapitaalrekening staan de schulden en maar een klein deel van de bezittingen. De tegoeden, vorderingen en andere eigendommen die de Rijksoverheid heeft. Niet die van land en bevolking. Voor een groot deel, maar lang niet alles, is dat trouwens privaat bezit.
Een land bezit veel meer dan we vaak ook maar beseffen. Grondstoffen, hulpbronnen, grond, gebouwen, havens, handelswaar, menselijk vermogen (niet alleen dat wat we met een heel beperkt financieel begrip "kapitaal" noemen). Het is dan ook onzin op grond van een zwaar gebrekkige boekhouding maar te gaan roepen dat een "land" (beter gezegd de Rijksoverheid of de Staat) failliet dreigt te gaan.
Trouwens wat dan nog ? Komen de andere landen dan hun vorderingen innen door een stukje land, een haven, bedrijven, of wat dan ook in bezit te nemen ? Nee, naruurlijk niet. Zo werkt het niet.

We hopen dus maar (en verwachten eigenlijk ook wel) dat men bij de onderhandelingen met Griekenland het hoofd koel houdt. Dat deze topmensen verstand boven het eventueel gekwetste gevoel of zelfbeeld kunnen zetten. Want een dictaat met door de gewraakte trojka opgelegde "hervormingen" zal averechts werken. Het EU-bestuur past, om te overleven, toch zelf wat flexibiliteit. Laat men daar eens goed in de spiegel kijken. Hoe overtuigd men van het eigen gelijk daar ook blijft, waar is de EU-top nu echt mee bezig ? Gaat het om de misschien nog te dikke ikken van deze of gene bestuurder, om de "harde" cijfers, of om ons als europeanen zoveel mogelijk allemaal een betere toekomst te geven ?

Gebruiksvoorwaarden

Op deze webpublicatie rust geen copyright. Ieder is vrij deze tekst in zijn geheel of voor een deel te kopiëren voor eigen gebruik, hieruit te citeren, of in oorspronkelijke vorm verder te verspreiden.

Voorwaarde voor citeren of verdere verspreiding is wel, dat dit gebeurt met duidelijke bronvermelding en een link naar het (de) betreffend(e) item(s). Het laatste als in het volgende voorbeeld:

Bron: C.J. Ruissen - Webpublicatie (2015), http://uitdecrisis.blogspot.nl/2015/02/hervormingen.html

Alle serieuze reacties zijn welkom. Zelfs hartgrondig gemeende kritiek, want een mens is nooit te oud om te leren. Het lerend leven eindigt (naar we hopen tenminste) niet al ongeveer bij het bereiken van de vijftigjarige leeftijd. Geef bij het insturen van een kritische reactie s.v.p. wel aan waar en waarom mijn visie ergens niet klopt.

Klik om te reageren hiernaast rechts op de link "Mijn volledige profiel weergeven", daarna op "E-mail" in het vak contact met mij opnemen. Of gebruik het reactievak.

Achterhoedegevechten

Rond de opkomst van Nieuw Links als drager van nieuw politiek elan in verschillende Europese landen spelen zich wat achterhoedegevechten af. Voorbeelden daarvan zijn te vinden in het Financieel Dagblad van zaterdag 30 mei 2015. 

In het hoofdartikel "Een nieuw geluid, geen nieuwe lente" is de conclusie van Rob de Lange nog wel over de ambitie van Jesse Klaver om het economisme "(de vermeende (!) drang om de discussie terug te brengen tot cijfers)" te gaan bestrijden dapper is, "maar onvoldoende om een linkse lente uit te roepen". Ook stelt één van de huiseconomen van het FD, Mathijs Bouwman, een pagina verderop nog dat politiek gebaseerd moet zijn op "objectieve gegevens", dus op "cijfers". 

Deze stellingen zijn veel te kort door de bocht. De uitgangspunten van Jesse Klaver kunnen daarmee in elk geval niet van tafel worden geveegd. Hij scoort zeker (niet alleen bij een links publiek) met zijn "Hoezo kan het niet anders? Wat we hebben opgebouwd, kan ook worden omgebouwd" en "[Bijna] alle beleidskeuzes worden teruggebracht tot een financiële kwestie. Het is de [onrealistische] gedachte [objectieve] politiek te [kunnen] bedrijven door een formule te pakken, daar allerlei getallen in te stoppen en de uitkomst als beleidsmatige waarheid te bestempelen. (..) Je kunt van [bijna] alles de prijs berekenen, maar niet de waarde. We kunnen niet alles objectiveren."

Klaver heeft zeker een punt dat niet alles betekenisvol en objectief in cijfers [en nog minder goed in geld] uit te drukken is. Het bezwaar dat Bouwman tegen het denken van Klaver aanvoert, dat de laatste niet helemaal consequent is, is onredelijk. Want er zou bij elke regel ruimte moeten zijn voor aanpassing aan specifieke (andere) omstandigheden. De Duitsers hebben niet voor niets een spreekwoord als tegenwicht voor het star dogmatisme van "afspraak is afspraak" of "regel is regel": "Der Konsequenz führt zum Teufel".
Daarmee heeft Bouwman ook weer niet meteen helemaal ongelijk. Zoals de Griekse filosofen al door hadden, ligt de waarheid (of de goede oplossing) vaak ergens tussen beide uitersten. En tussen zwart en wit liggen nog mooie en meestal goed bruikbare nuances.

De conservatieve politieke partijen die vooral het neoliberale gedachtengoed als pseudoreligie uitkramen voeren nu duidelijk achterhoedegevechten. Tekenend was bijvoorbeeld het VVD-congres. Ook de reacties daarop in Trouw (Link http://www.trouw.nl/tr/nl/4492/Nederland/article/detail/4043700/2015/05/30/Het-VVD-congres-in-vijf-metaforen-van-geiten-tot-spruiten.dhtml). Roemer had weer gelijk toen hij de uitspraak van Rutte dat werklozen maar eens wat sneller werk moesten zoeken "een premier onwaardig" noemde. De SP en Groen Links worden al jaren door de "grote" partijen (met D'66 als bijwagen) zoveel mogelijk klein gehouden. In de hoek gezet en doodgezwegen.

Misschien waait er op links dus wel degelijk een frisse wind. Een nieuwe lente en een nieuw geluid. Ingrijpende veranderingen gaan niet snel. Het lijkt lang of er niets gebeurt. Maar ondertussen is onze economie volop in transitie. Alleen niet door de zogenaamde "hervormingen" die EC en kabinet er door gedrukt hebben. Maar door mensen die zien dat het op belangrijke punten echt wel beter kan en zich daarvoor dan ook inzetten. Dat gaat en is al aan het gebeuren. Echte vernieuwingen zijn niet meer tegen te houden. Daar twijfel ik niet aan. De mens groeit en leert, vooral van eigen ervaring. Daardoor laat elke generatie de wereld toch wat beter achter dan die was. Na een terugval komt er herstel en gaat het weer verder omhoog. Dat is de rode draad van onze geschiedenis.

Mijn ondoofbaar optimisme (idealisme, geloof ?) wordt dus zeker niet ingegeven door de wens om het weer te krijgen zoals het vroeger was. Niet op alle punten tenminste. Verzet tegen het nieuwe zet ook alleen maar de hakken in het zand. En dat is wat de "grote" conservatieve partijen doen (maar proberen goed te praten met "newspeak", misleidend taalgebruik). Het verre verleden had (zoals we het nu zien) bovendien naast wat wit veel zwart en grijs. Het gaat erom de kansen te zien en te grijpen en oude waarden, zoals respect voor de ander (niet alleen voor politie en leraren, maar ook bijvoorbeeld voor ouderen), te doen herleven. Daarin heeft de VVD dan nog wel gelijk.

[Bijgewerkt op 1 juni 2015]

Bewijs

Op het ogenblik gaat het iets beter met de wereldeconomie. Ook de meeste Europese landen krabbelen (cijfermatig gezien dan) wat op. De rente op Duitse staatsobligaties trekt heel lichtjes aan, de economische vooruitzichten voor de EU  zijn voor 2015 en 2016 op grond van nieuwe modelberekeningen wat naar boven bijgesteld.
Onze bestuurders (vooral de hardliners) zijn er als de kippen bij om hun succes te claimen. Zonder ook maar een snippertje bewijs. Ja, succes (ook alleen maar gehoopt succes) heeft vele vaders ...

Wetenschappelijk gezien is dat bewijs ook voorlopig niet te leveren.  Dat kan pas over vijf of tien jaar. Na een gedegen statistische analyse op cijferreeksen die dan zijn opgebouwd. Dus moeten we de hardliners zolang maar het voordeel van de twijfel gunnen ?
Nee, laten we dat maar niet doen. Want het is hoogst onwaarschijnlijk dat er nu gebeurt wat zij hoopten (!) dat het effect zou zijn van hun beleid. Het is veel waarschijnlijker dat de hardliners alleen maar gered zijn door de bel. Door tijdelijk lagere olieprijzen. Door een licht herstel van koopkracht  en consumptieve bestedingen (maar nog lang niet voor iedereen). Door het positief effect van een duurdere dollar en goedkopere euro op onze betalingsbalans. Door hogere dan geraamde belastinginkomsten. Door een lagere en zelfs licht negatieve rente op staatsleningen.
Al deze factoren verbeteren het huishoudboekje van de meeste Europese landen. Maar dat heeft niets te maken met de nu belangrijkste pijlers van het Europees beleid. Met een "noodzaak" om door te gaan met "hervormingen", met het volgen van de 3% regel, en met QE -het opkopen van staatsobligaties- ook al verdampen hierdoor onze pensioenen. En dat laatste geldt niet alleen voor mensen die nu bij extreem lage (omlaag gemanipuleerde) rente hun pensioen moeten inkopen. De regels zijn niet realistisch en flexibel genoeg. De collaterale schade van onze verdampende pensioenen door marktrentemanipulatie (niet alleen uit QE) mag daarom niet als onvermijdbaar worden weggezet. Dáár (in regelgeving en rücksichtslos uitgevoerd tegendraads en kortzichtig Europees beleid -zie de items Plan Juncker en Draghinomics-) zouden wèl hervormingen op zijn plaats zijn.

De cijfermatige verschillen tussen de landen tot op het niveau van aanwijsbare mensen zijn veel te groot voor  de vaak grove generalisaties die nu Europees en landelijk beleid moeten steunen.
Generalisaties als "Zie je wel dat hervormingen nodig blijven, want Duitsland en Nederland presteren duidelijk beter dan Spanje en Griekenland", of "QE werkt, want de economie trekt aan". Dat zijn te simpele redeneringen. Logische fouten als van het "post hoc, ergo propter hoc" (erna, dus erdoor), of als in de  standaardvoorbeelden in de handboeken statistiek van nonsenscorrelaties. Zoals de berekende correlatie tussen aantal ooievaarsnesten en aantal geboorten in Duitsland. Dat iets op iets anders volgt betekent niet meteen dat het laatste door het eerste veroorzaakt werd. En ook samenloop (correlatie) is lang niet altijd bewijs van een duurzame samenhang.

Mijn inschatting is, dat de rente niet lang laag gehouden kan worden door monetair beleid. Zeker niet van het type als de ECB-interventies uitgevoerd onder regie van Mario Draghi. Zelfs daaraan zou in 2016 een einde komen. De eerste effecten van QE door de ECB waren waarschijnlijk vooral psychologisch (misplaatst geloof in de werking als oppepper van onze economie) en daarom kortdurend. De rente zal vooral afhangen van de lange termijnverwachtingen in de financiële markten over onze economie. De rente zal dan oplopen als en zolang de economie opleeft. Dat is wat er nu lijkt te gebeuren. Een scenario van langdurig lage en zelfs negatieve rentes is bij doorzettend economisch herstel hoogst onwaarschijnlijk. Het is eigenlijk ook te gek voor woorden dat je zou moeten toebetalen om geld bij een bank te mogen stallen. Al is een kleine vergoeding op zijn plaats als de garantie gegeven wordt dat het kapitaal daar onder niet al te uitzonderlijke omstandigheden veilig is. Goed bankentoezicht (met realistische buffer- en liquiditeitseisen) moet dat borgen.

Voorbeeldgedrag

Vertrouwen bij anderen kweek je vooral aan door volgehouden voorbeeldgedrag waarbij woord en daad blijven overeenstemmen. Daarnaast door aan iedereen (!) gepast vertrouwen te geven. 

Om daar te komen kunnen "trust building activities", zoals Wikipedia het noemt, helpen. Goed gedrag kun je aanleren door het inslijpen van mooie ervaringen. Bijvoorbeeld door mensen bij elkaar te zetten en die te leren samenwerken in een "bootcamp" of "groepssurvival". Of met "bonding" (het kweken van vaste relaties) door het elkaar (durven) aankijken en aanraken als de situatie daarvoor uitnodigt en dat van de ander ook mag. Of met het bewust zelf opzoeken en koesteren van dingen waarvan je geniet, als tegenwicht van zaken die minder prettig waren in je leven.

Eenzijdigheid, dwang, of overhaasting, werken zeker bij dit soort dingen tegen. Zoiets laat gebrek aan empathie vermoeden en geeft de ander een gevoel van onveiligheid. Dat verstoort de goede sfeer en tast elk begin van vertrouwen aan.

Vertrouwen ontstaat en groeit eigenlijk vanzelf. Als het goed is het hele leven door. Maar alleen onder gunstige voorwaarden. 

Het eerst in een gezond gezin. Als vader en moeder een veilige omgeving weten te scheppen. Hun kinderen (als die er mogen komen) ook genoeg ruimte geven om zichzelf te zijn zolang het anderen niet schaadt. Hen zo een evenwichtige persoonlijkheid laten ontwikkelen, met genoeg pit en durf om wat te experimenteren, het leven aan te gaan. Hen ook van harte alle steun geven die ouders hun gewenste kinderen maar kunnen bieden. Daarbij wel maat houden, niet pushen, de lat voor korte termijn doelen te hoog leggen. Dat zou het vertrouwen schaden en het kind ontmoedigen. Idealen (hoop) mogen we (moeten we) wel koesteren en meegeven -voorleven- zover dat menselijk kan. Dat houdt ons in moeilijke situaties overeind en op een vaste koers. Geeft ook genoeg vertrouwen dat het vroeg of laat weer goed komt met ons en deze wereld.

Later in een goed huwelijk of andere gezonde relatie. Waarin (potentiële) partners elkaar ook genoeg ruimte geven voor het maken van eigen keuzes. In elkaar willen blijven investeren. Elkaar waarderen voor wat de ander aan moois en goeds heeft en doet. Elkaar telkens weer uitdagen verder te groeien. Door echt naar de ander te kijken en te luisteren. Door je kwetsbaar op te stellen. Door de eigen emoties te durven tonen zonder de ander te willen beschadigen. Door eventuele meningsverschillen op een rustige manier te willen en durven uitpraten. Daar hoef je allemaal nog geen supermens voor te zijn.

Het laatste is ook voor commerciële relaties het beste recept. Beter dan "nudging" (misschien nog wel goed bedoelde zachte dwang) en (de alleen puur theoretisch ideale) "marktwerking". 

Pas als we in gepast vertrouwen durven te gaan leven komen we sterker uit de crisis. Uit elke crisis.
Het is daarom goed dat de commissarissen van de ABN Amro Bank besloten hebben de salarisverhoging van 17% voor de topmensen terug te draaien. Het laat zien dat daar eindelijk iets belangrijks geleerd werd. Namelijk, dat het niet gepast is aan anderen niet te gunnen wat je jezelf wèl gunt. Ook, dat het niet waar en te verkopen is dat de top dat wel verdient en anders weg zou lopen, terwijl het personeel nog altijd op de nullijn gehouden wordt. Waarschijnlijk hebben protesten van het publiek, wegloop van een groep klanten, Kamervragen, en de houding van minister Dijsselbloem, daar stuk voor stuk bij geholpen. Maar toch is het een beter begin voor het naar de beurs brengen van deze bank. Belangen van de veel grotere groep andere stakeholders (werknemers en klanten) zijn minstens even belangrijk als die van een kleine groep topbestuurders en aandeelhouders.

Hier mag het niet bij blijven. Er zal in meer activiteiten voortaan naar een goed evenwicht tussen de belangen van alle partijen gezocht moeten worden. Geld en macht corrumperen wie daar (te) gevoelig voor is, nodigen uit tot graaien. Maar materieel eigen belang mag het gedrag van topmensen niet langer bepalen. Zeker niet bij een bank die we met ons geld overeind gehouden hebben, in totaal al met meer dan € 20 mrd.

Misschien is dit eindelijk voor wie daar nog aan twijfelden dan het bewijs dat de mens op de goede weg is. Met vallen en opstaan leert. Deze wereld voor een volgende generatie beter kan en zal achterlaten. Begin van een nog bescheiden omslag in denken en gedrag waar we op mogen blijven vertrouwen, of op zijn minst hopen. Begin van een nieuw en beter leven. Aan het eind van het leer- en groeiproces van de mens zal dat een nieuw en beter leven voor ons allemaal zijn.

Vertrouwen

Deze crisis draait in wezen om vertrouwen durven en willen geven in ongelijke machtsverhoudingen. Vooral van het publiek aan bankiers, politici, andere bestuurders. Maar eigenlijk van (bijna ?) elke groep aan een andere. Van Europeanen aan niet-Europeanen, autochtonen aan allochtonen, gelovigen aan niet-gelovigen, neoliberalen aan conservatieven, etc. Zelfs nog los van elke groep van de één aan de ander, en dan wel twee kanten op.

Vertrouwen moet verdiend en geborgd worden. Daarin hebben Schäuble, de Eurogroep, IMF, ECB, en veel anderen die vonden dat Griekenland eerst de oude afspraken maar eens diende na te komen, een beetje gelijk. Want al te goed is buurmans gek.

Het is alleen erg tegenstrijdig, dat de Eurogroep -met EC, IMF, en ECB, (de trojka)- zulke zware eisen stelde aan de landen die geld vroegen om uit de crisis te komen. Want krediet (en misschien eigenlijk wel het hele leven) draait om onderling vertrouwen. De kredietvrager moet erop kunnen vertrouwen dat de bank niet bij het eerste zuchtje tegenwind het krediet zal opzeggen. De bank moet erop kunnen vertrouwen dat de kredietvrager binnen de grenzen van het dan mogelijke alle aangegane verplichtingen (stipt) zal nakomen.

In de laatste zin staat stipt tussen haakjes. Want er kunnen omstandigheden zijn waardoor het wijs is uitstel van betaling te geven of de druk van rente en aflossing op andere wijze (tijdelijk) te verminderen. Het is verstandiger om een klant door een moeilijke tijd heen te helpen dan om hem gillend in de armen van een concurrent te drijven omdat een keihard "afspraak is afspraak" beleid wordt gevoerd. Geld, cijfers, een contract, eigen belang en soortgelijke zaken, mogen nooit belangrijker zijn dan mensen en hun tot dan toe goede onderlinge relaties.

Wantrouwen is als woekerend onkruid. Het verstikt een deel van de haalbare oogst en geeft mooie bloemen minder kans om te bloeien. Voor wie er oog voor heeft zijn er zelfs aan de kant van de weg nog prachtige bloemen te zien. Kijk maar.

Vertrouwen, aan de andere kant, verdwijnt sneller dan het verkregen wordt of terugkomt. Dat weet iedereen wel uit eigen ervaring. Vandaar het gezegde: "Vertrouwen komt te voet, maar gaat te paard".

Het is daarom goed, dat de nieuwe Griekse regering de kans kreeg om aan te geven hoe zij nu denkt de ontvangen leningen met rente te kunnen terugbetalen. Als daar een overbruggingskrediet voor nodig is, zij dat maar zo. Geef de nieuwe Griekse regering (als vol vertrouwen nog een brug te ver is) tenminste het voordeel van de twijfel. Laat de Griekse kwestie maar een proeftuin zijn om te zien of we elkaar wat meer vertrouwen kunnen (leren) geven. Het wordt hoog tijd om onze pijn uit het verleden en het daarin geworteld wantrouwen maar te vergeven en te vergeten. Als het nu (na zestig jaar Eurocrisis en al bijna zeven jaar financiële crisis) niet lukt, lukt het nooit. Dus aarzel niet, maar ga er voor, voluit.