Vermeend vs. Piketty

Willem Vermeend bewijst met zijn nieuwste boekje net zo min iets als Thomas Piketty met zijn indrukwekkende studie. Piketty is dan meer zuiver wetenschappelijk bezig dan Vermeend. Want Piketty tekent nog aan dat hij geen stellige uitspraken over de toekomstige ontwikkelingen kan doen. Maar Vermeend haalt alles uit de kast om in zijn boekje "Arm & rijk in Nederland - Hoe het echt zit met inkomen en vermogen" "bewijzen" voor zijn stellingen aan ons te verkopen. Daarbij haalt hij nogal wat studies aan (die we dan zouden moeten gaan lezen) en bombardeert ons met cijfers, grafieken, tabellen. Op het eerste gezicht allemaal heel overtuigend. Dat is het niet.

Vermeend bagatelliseert de vermogensongelijkheid die in ons land bestaat. Hij meent zelfs, dat Piketty wel zal toegeven dat we het hier nog relatief goed doen. Dat laatste is wensdenken op grond van een te simpele analyse met oude economische theorie. Twee voorbeelden om dat duidelijk te maken. Ook dan maar met grafiekjes visueel gemaakt.

Zolang het rendement op beleggingen ver boven dat op sparen ligt, neemt de kloof tussen arm en rijk snel toe. Want het rendement op sparen is al jarenlang (na inflatie) nul tot negatief, terwijl beleggingen nog wel met 5% tot 10% per jaar kunnen groeien. De beleggersclub Fibonacci schermt zelfs met een jaarlijks rendement van 30 % (!), terwijl het grootste pensioenfonds ABP over een lange periode (sinds 1993) gemiddeld 7% rendement haalde.

Wat een klein verschil in rendement op sparen en op beleggingen al uitmaakt, laat de volgende grafiek zien.

[Klik op de afbeelding voor een uitvergroting]

Oude (macro-)economie is bijvoorbeeld het groeimodel van Solow dat Vermeend op pag. 36 en 37 van zijn boekje uitlegt. Dit model is te simpel om daarmee te verklaren wat er werkelijk gebeurt. Laat staan om beleid mee te vormen dat ons uit de crisis kan halen. Het heeft als zwakke punten:

1. Het laat alleen de bedrijfsuitkomsten als totaal zien. Goed presterende producten of sectoren komen niet boven en zullen zo geen bijzondere aandacht krijgen. We verliezen dan groeicapaciteit.

2. De productiviteit per werknemer stijgt waarschijnlijk door. Door hoger opleidingsniveau, verbeterde skills van werknemers en management, verdere automatisering. Meer delen van kapitaal, kennis, etc., kan groei nog extra aanjagen. Meer investeren in research en development ook.

3. De afschrijvingen per werknemer zullen meer dan lineair gestegen zijn. Want het vroegere werk van een kleine handvol mensen wordt nu op veel plaatsen door een enkele werknemer gedaan.

4. Het is een illusie dat winst (kapitaal) altijd productief gemaakt zal worden in investeringen. Veel kapitaal gaat naar speculatieve beleggingen (die de snelste winst beloven maar lang niet altijd geven). Kapitaal gaat onder meer verloren in uiteenspattende bubbels. Dat heeft deze doorziekende crisis toch al wel laten zien.

5. Er is geen automatisch evenwichtsmechanisme, zoals Solow en (ook) Vermeend (lijkt te) suggereren

6. Er zijn in het algemeen alleen afnemende meeropbrengsten als men in oude producten en markten blijft hangen. Maar dat hoeft niet te gebeuren en is in elk geval geen wijs beleid. De marketingtheorie geeft productontwikkeling, marktontwikkeling, en diversificatie als betere mogelijkheden.

Als we deze punten verwerken, veranderen de uitkomsten van de standaardgrafiek (1) bijvoorbeeld naar grafiek (2):

[Klik op de afbeelding voor een uitvergroting]

Hierin is:

P/L de productie (omzet) in € 1.000 per werknemer

A/L de afschrijvingen en andere productiekosten in € 1.000 per werknemer

S/L of I/L de ingehouden winst beschikbaar voor uitdeling of investeringen in € 1.000 per werknemer

K/L het geïnvesteerd kapitaal in € 1.000 per werknemer

Merk op dat het snijpunt van de A/L en de S/L-curve geen evenwichtspunt is. Ook, dat de S/L curve alleen in het tweede plaatje vrijwel vlak blijft door extra opbrengst en winst. Bijvoorbeeld uit uitbreiding/vervanging van het assortiment door nieuwe producten.

De economie wordt niet vooral door ondernemers met investeringen aangejaagd (zoals Vermeend veel te eenzijdig stelt). Ook de overheid en consumenten kunnen dat met hun investeringen en bestedingen. Het laatste vraagt een merkbare verbetering van koopkracht voor zo goed als iedereen. Niet iets van een paar tientjes per maand die meteen opgaan aan prijsverhogingen, weer hogere belastingen en andere afdrachten. Die treffen de groepen met lagere tot middeninkomens en -vermogens onevenredig zwaar. Zeker als het waar is dat miljonairs in ons land gemiddeld een vrij besteedbaar inkomen hebben van € 100.000 zoals Vermeend aangeeft. Dan zou ook bij hen het rendement op vermogen rond de 10% per jaar liggen. Dat zelfs na belasting, terwijl de spaarder door inflatie bij extreem lage rente al jarenlang inteert.

Op minstens twee punten wijst Vermeend naar alle waarschijnlijkheid zeer terecht:

1. Tot nu toe heeft onze overheid schadelijk beleid gevoerd en ons daarmee onnodig lang in financieel zwaar weer gehouden. Ze heeft vooral de economische groei afgeremd door onophoudelijke lastenverzwaringen en bezuinigingen.

2. Een beter middel om de welvaart eerlijker te verdelen dan het sterker afromen van grote vermogens (zoals Piketty aanbeveelt) is waarschijnlijk het geven van aandelen en opties aan alle werknemers. Dus niet langer beperkt tot het topmanagement [want mooie bedrijfsresultaten zijn vaak het product van goed samenwerkende teams in de lagere echelons].

Groenink en marketing

Rijkman Groenink wordt door veel mensen beschouwd als grote boosdoener. De man die de ABN Amro Bank in de vernieling bracht en daarna wrang genoeg nog met € 26 mln bonus beloond werd. Wrang, want de bank die zich profileerde als De Bank moest met veel geld uit onze portemonnee gered worden om omvallen (van meer banken en Nederland (?)) te voorkomen. Zo zie ik Groenink niet, en ik heb hem toch een tijdje van zeer nabij meegemaakt.

Maar ik zie Groenink ook niet als slachtoffer zoals hij een paar maanden geleden in de Volkskrant werd weggezet. Dat was in een "geautoriseerde" rectificatie. In HP/De Tijd werd daar een schepje bovenop gedaan. Link: http://www.hpdetijd.nl/2014-02-10/gemakkelijke-zure-onzin-volkskrant-rijkman-groenink/

Voor mij geldt nog steeds de waarschuwing (leefregel) "Wie zonder zonde is, werpe de eerste steen". Groenink had en heeft grote kwaliteiten die paste bij zijn ambitie. Hij maakte in de Amro Bank niet zomaar een bliksemcarrière, gedreven als hij was en nog altijd -van ver gezien- lijkt te zijn. Het lukte hem alleen niet de beoogde gouden deal te sluiten. Om ABN Amro naar de top tien van de wereld te laten doorstoten zoals zijn ambitie was.

Als topman van de ABN Amro Bank heeft hij misschien teveel op zichzelf en op zijn naaste adviseurs vertrouwd zoals in "De Prooi" wordt beweerd. Niet onwaarschijnlijk is ook dat hij de belangen van aandeelhouders (te) ver bovenaan zette. Dat leek de beste strategie, want de beurswaarde moest flink omhoog om genoeg geld te krijgen voor een grote overname.

Een bestuursvoorzitter of CEO kan niet meer naar anderen wijzen. Het is daarom ook eenzaam aan de top. Maar die plaats wilde hij zelf hebben. Ieder mag zijn of haar eigen keuzes maken. Wat anders is of zo'n keuze altijd gelukkig maakt.

Wat mij nog altijd dwars zit (na zo'n vijfentwintig jaar) is dat neoliberaal gedachtegoed en "wetenschappelijk verantwoorde" risicomodellen (waardoor Groenink zich misschien teveel liet leiden) nog altijd zoveel aanhangers heeft. Ook dat "mijn" vak marketing (dat ik koos omdat mensen mij meer interesseerden dan cijfers) zwaar verpest is. Het is een pseudo-wetenschap van de manipulatie geworden. Een vroegere hoogleraar van me protesteerde er al vergeefs tegen.

Marketing zette toen dit nieuwe vak aan de EUR opkwam (in 1969/1970) nog de klant centraal. Het ging erom de behoeften van mogelijke klanten te peilen en te kijken of er iets met winst te maken en verkopen was aan bepaalde doelgroepen. Daarna dat product bij een zo groot mogelijke groep potentiële kopers onder de aandacht te brengen. Dat in tegenstelling tot de oude verkoopstijl. Die van de stofzuigerverkoper aan de deur die als radde prater je een nieuw product aan wist te smeren. Maar we zijn, wat dat betreft, weer helemaal terug bij af.

Wij, het hele land, zijn slachtoffer van die terugval. Niet alleen door de bekende (maar nog niet volmondig door de betrokkenen zelf erkende) uitwassen in de financiële sector. Uitwassen, zoals de bonuscultuur en het gebrek aan oog voor de klant en werknemer) die er nog steeds zijn. Ook doordat de overheid, mikkend op nog meer privatisering en marktwerking, die verkoopstijl heeft overgenomen. Eerst iets maken, daarna ons aanpraten dat het een goed product is. Een stijl die op korte termijn (tenminste volgens beperkte berekeningen) winst oplevert, maar onherstelbare schade toebrengt aan ons allemaal en onze wereld. Die wordt niet geteld.

Ons wordt aangepraat dat het niet anders kan, zelfs goed voor ons is. Dat leidt tot absurde taferelen. Eén daarvan is het sprookje dat we allemaal ouder worden en dat de pensioenen daardoor op de duur niet meer betaalbaar zouden zijn. Daarom zouden we allemaal langer moeten werken. Nu komt minister Asscher (belast met o.m. het algemeen sociaal-economisch beleid) ons vertellen dat er door robotisering in de komende jaren nog eens honderdduizenden banen zullen verdwijnen. Op wat voor banen zouden we dan door moeten werken tot na ons 67e ? Absurd is ook, dat windmolenparken of andere vormen van groene energie niet rendabel zouden zijn zoals het CPB berekend heeft. Maar dat komt omdat vervuilende energiecentrales door kromme Europese regels (emissierechten) evenveel mogen blijven produceren en vervuilen als ze op peildatum deden. Moeten we ons dan laten binden door domme regelgeving ?

Gelukkig zijn er lichtpuntjes. Minister Kamp (verantwoordelijk voor macro-economisch beleid) zet de plannen om windmolenparken op zee te bouwen door. Hij wil dan maar de regelgeving over emissierechten laten aanpassen. Niet de simpelste oplossing, want je kunt ook gewoon de analyse relativeren. Zijn plan heeft waarschijnlijk heel weinig kans van slagen in het Europese krachtenveld.

Een ander lichtpuntje is het boek "Capital" van de Franse topeconoom Thomas Piketty. Daarin wordt een progressieve vermogensbelasting bepleit. Van 0.1 tot 0.5% voor de kleinste vermogens oplopend naar 5 tot 10% voor supergrote vermogens. En passant laat Piketty zien (maar dat heeft de pers niet gehaald) dat de Europese 3% norm onzin is. Volledig uit de lucht gegrepen (ik herhaal het hier maar eens), want de schuldenlast van veel landen is vroeger veel hoger geweest, zonder dat dit tot staatsbankroet leidde. Frankrijk heeft daarom nu gezegd zich niet aan de begrotingsafspraken te kunnen en te willen houden, en om langer uitstel gevraagd. Terecht.

Het belangrijkste lichtpunt is voor mij dat we definitief toegroeien naar een participatiesamenleving. Een maatschappij van meer en eerlijker delen. We leven op de grens van die nieuwe tijd en nieuwe wereld. Dat kan niet meer afgeschoten worden als "New Age-achtige wartaal" of "wereldvreemde zweverigheid". Een studiegenoot van me (futuroloog) schreef over die nabije toekomst een inspirerend boek. En er zijn nog veel meer inspirerende boeken geschreven. De Bijbel ook, zelfs als je die (als modern mens) leest als een boek vol tips om als mens tot volle ontplooiing te komen. Als spirituele leerweg om een betere wereld te scheppen. Voedsel voor de ziel te over, net als iconen die onze rolmodellen kunnen zijn. Koplopers die ons de weg wijzen. Gewone mensen, met kwaliteiten (talenten) die wij allemaal kregen, die ons laten zien hoe het ook kan.

Overvloed

We leven in een wereld van overvloed. Niet alleen van informatie en prikkels, maar ook van geld en middelen. Niet altijd en overal, want er zijn grote verschillen tussen arm en rijk, maar toch. Want het is maar wat je arm of rijk noemt.

Economie wordt wel de theorie van de keuzevraagstukken genoemd. Van de spanning tussen oneindig veel behoeften en schaarse middelen. Dat is een 17e eeuwse benadering. Die van de koopman-boekhouder die weinig risico's nam en zuinig op zijn kapitaal paste. Het is daarom tijd voor een nieuwe aanpak. Er wordt beleid gevoerd dat op drijfzand is gebouwd. Vaak met veel statistisch materiaal (zoals bij CPB, CBS, en bij een econoom als Piketty). Maar cijfers uit het verleden zijn niet zo maar door te trekken. Alle beleggers weten dat.

Het is belangrijk dat de gangbare economische theorie eens goed wordt getoetst. Is het wel waar dat een lage rente investeringen aanjaagt ? Of dat lage lonen betekenen dat er meer werkgelegenheid komt ? Of dat de 3% norm ook maar ergens op slaat, ons helpt uit de crisis te komen ?

Het klinkt allemaal logisch en is al eeuwenlang gesneden koek voor economen en beleidsmakers. Toch zijn het stuk voor stuk slecht onderbouwde stellingen, onbewezen theorieën, dogma's. Nog te veel boven kritiek verheven.

Het is daarom prima dat Frankrijk zich niet in het harnas van te harde bezuinigingen wil laten wringen en meer tijd vraagt. Daarvoor zijn goede redenen te over.

De Europese 3% norm is niet genoeg onderbouwd. Het percentage werd uit de lucht gegrepen.

Piketty laat in "Capital" als nevenproduct zien dat er vroeger vaak veel grotere tekorten zijn geweest. En tot nu toe ging geen enkele staat bankroet. Ook wel omdat schulden soms gewoon werden afgestempeld, of een extra belasting ingevoerd, daarmee het probleem (?) op het publiek afgewenteld. Dat gebeurt ook nu.

De vraag wordt niet gesteld en dus ook niet beantwoord, of dat eigenlijk wel nodig is. Want het is vreemd dat we bij de Staat alleen naar uitgaven en inkomsten kijken. Naast schulden heeft de Staat (een ongrijpbaar iets, waar wij allemaal eigenaren van zijn) heel veel bezittingen. Zo goed als zeker (maar moeilijk te berekenen en te bewijzen) vallen de schulden daarbij in het niet.

Het kan zijn (maar is die angst terecht ?) dat de rente op staatsschuld als het zo doorgaat straks niet meer uit belastingen op te brengen is. En de belastingen (inclusief betaalde premies en de kosten van geprivatiseerde diensten) kunnen moeilijk verder worden opgekrikt. Er wordt dus maar verder bezuinigd en gesneden in het budget van de overheid en haar taken. Totdat een "belastingherziening" (een veel te verzachtend woord) de overheid weer meer bestedingsruimte geeft.

Vooral door het onophoudelijk bezuinigen in publieke en private sectoren is in Europa heel veel werkgelegenheid verloren gegaan. Niet alleen door automatisering, robotisering, en het overhevelen van werk naar lage lonen landen. Dat proces is (wereldwijd ?) onder invloed van neoliberaal gedachtegoed veel te ver doorgeslagen. Het is de hoogste tijd om te redden wat er te redden valt en een nieuwe economische theorie te ontwikkelen. Als die theorie en het daarop gebaseerd beleid tenminste dan ook goed in de praktijk getoetst gaan worden. Modelberekeningen zeggen niet genoeg. Daaruit komt alleen wat er in gestopt is aan veronderstellingen en cijfers.

Ook in een veranderende wereld zou het werkgelegenheids- of welvaartslek te stoppen moeten zijn. Want bezuinigingen, automatisering, en robotisering zijn winstgedreven ontwikkelingen. Aannemend dat die winst er in voldoende mate is, waar blijft die dan ? Volgens Piketty bij de kapitaalbezitters. Vermogens groeien harder dan inkomens en bestedingen (of investeringen). Daarom wordt de kloof tussen arm en rijk groter.

Misschien belangrijker nog is, dat er een kunstmatig gevoel van schaarste wordt opgewekt. Want het is heel bekrompen om alleen maar in termen van materie, cijfers, geld te denken. Wie zich daardoor klem laat zetten doet zichzelf en anderen tekort. Het is alleen in zoverre waar, dat wij onze wereld aan het verwoesten zijn. Met uitstoot van CO2 en andere schadelijke stoffen. Met uitputting van water, grondstoffen. Gevolg is dat we de grenzen aan de groei naderen (als ze hier en daar al niet overschreden zijn). Dat liet de Club van Rome in 1968 al zien. Maar daar hebben we ons in het algemeen nog weinig aan gestoord.

Minstens even erg is, dat een gevoel van schaarste tegen ons werkt. Iemand met zo'n gevoel laat zich beperken in al zijn of haar kwaliteiten. In creativiteit, leervermogen, ontwikkeling van talenten, kracht van communicatie. Ook daardoor worden de rijken rijker en de armen armer.

Als we meer gaan delen is er hoop op een betere toekomst voor ons en onze wereld. Van delen wordt niemand armer, alleen maar rijker. Ieder in dat circuit kan met minder (energie, geld, middelen) toe. Dat besef is al bij veel mensen aanwezig en wint nog aan aanhang en kracht. We gaan duidelijk toe naar een participatiesamenleving, een omgeving waarin meer en eerlijker gedeeld wordt. Dat geeft ons hoop.

Voor een goed begrip nog dit. Delen is wat anders dan socialisme of communisme. Delen kan alleen vrijwillig zijn. Herverdeling of gemeenschappelijk eigendom wordt in het socialisme of communisme afgedwongen. Net als heffing van belastingen in een democratische staat.

Dwang roept ontwijkingsgedrag op. Uiteindelijk stort het stelsel daardoor in. Daarom is verder gaan op de oude koers en met lekstoppers (de "accoorden" en straks een "herzien" belastingstelsel) het schip van staat drijvend zien te houden geen goed idee. Laten we gaan werken aan een maatschappij waarin meer en beter gedeeld wordt. Het is een illusie dat iemand die van harte geeft armer wordt. Delen maakt ons allemaal rijker. Welzijn zou ook in ons handelen en denken boven welvaart moeten gaan.

Doe de ogen maar open en kijk eens goed om je heen. We leven niet in een wereld van schaarste, maar -nu al- in een wereld van overvloed.

Nieuwe economie

Deze crisis schreeuwt om een nieuwe economische theorie. Maar dan wel één die blijkt te werken en ons (zoveel mogelijk allemaal) een betere wereld oplevert. Want het oude economisch beleid blijkt vaak slecht of helemaal niet te werken en levert ons, als het zo doorgaat ("ceteris paribus" in economentaal), geen betere wereld op. Misschien wel straks weer welvaartsgroei binnen Europa en de nieuw opkomende landen, maar niet genoeg welzijn. Zeker ook niet voor iedereen. Immers, de koek wordt nog steeds erg ongelijk (oneerlijk ?) verdeeld. En volgens Piketty zou dat alleen maar erger worden als we geen betere [eerlijker en effectiever] belastingheffing op vermogens invoeren. Vermogens groeien (zoals hij verwacht op grond van zijn gegevens) harder dan de inkomens of onze economie. Wie al veel bezit heeft straks nog meer. De rijken worden (financieel tenminste) rijker, de armen worden armer. Dat kan op de duur nooit goed gaan en kan ook heel goed anders. Laten we eens zien wat de mogelijkheden zijn.

Economie gaat niet over hoe je het meeste geld kunt verdienen of dat geld het beste kunt besteden. Dat is de houding van een vrek zoals Scrooge uit het boekje van Charles Dickens. Zoveel geld en goederen bij elkaar schrapen dat je het zelf niet eens meer kan uitgeven of er volop van genieten. Want elk stukje bezit kun je ook verliezen.

Economie gaat over de keuzes die je maakt. Over hoe je het beste leiding geeft. Het griekse woord "oikonomia" betekent niet voor niets (volgens een woordenboekje) huishouden, bestuur, leiding, verdeling. Dat zijn voor mij in elk geval de trefwoorden. Het gaat er dan om, welk leven we willen leiden. Of, misschien beter gezegd, wat we anderen gunnen.

Piketty adviseert een kapitaalbelasting die ook grote vermogens afroomt. Dan is een relatief klein percentage al genoeg. Ook mag niet alle spaargeld worden wegbelast. Want sparen (i.t.t. beleggen) doe je vooral uit noodzaak. Om een grote aanschaf te kunnen doen, om tegenvallers op te kunnen vangen, voor de oude dag, voor je kinderen. Hij zegt daarom in "Capital" (pag. 572):

"The right solution is a progressive annual tax on capital". (..) For example, (..) a capital tax schedule with rates of 0,1 or 0,5 percent of fortunes under 1 million euros" [etc. oplopend tot een belasting van jaarlijks zelfs 5 tot 10 % voor de fortuinen van miljardairs].

Dat is, wat mij betreft, nog niet heel het antwoord. Want met elke volgende schijf zal het voorstel grotere weerstand oproepen en zo een eerlijker verdeling van inkomen en vermogen een illusie maken. Piketty zag ook al wel dat soort praktische problemen. De meeste zijn op te lossen door de overheid gericht gebruik te laten maken van bankgegevens (wat nu al gebeurt). Het grootste probleem lijkt me niet het bedenken van een nieuw belastingstelsel dat de lasten eerlijker verdeelt. Wel, dat de overheid het noodzakelijke maatwerk aan het schrappen is in het kader van alle "bezuinigingen" om maar binnen de 3% norm te komen en te blijven. Dat terwijl de huidige computers meer maatwerk kunnen leveren. Een mogelijke uitwerking van een nieuw stelsel is:

Spaargeld onbelast tot stel € 100.000. Daarboven tarief 0,5% als de ontvangen rente min inflatie boven de 4% op jaarbasis blijkt.

Eigen woning onbelast tot stel € 200.000. Daarboven tarief 1,0% over de waardestijging bij verkoop (als die er is). Te controleren met de contracten bij het betrekken van de woning en bij verkoop nu, bankafschriften, OZB-waarde, kadastergegevens.

Beleggingen en verdere bezittingen onbelast tot maximaal € 300.000 onder aftrek van wat er al aan vrijstellingen werd benut. Daarboven tarief 2,0% over de boekwinst van dit jaar in deze box. Te controleren met een door een accountant of belastingadviseur gewaarmerkte vermogensstaat, belastinggegevens, bankopgaven, welstandsindicaties.

De acceptatie voor dit soort ingrepen wordt sterk vergroot als we onze welvaart meer zouden willen delen met hen die het minder goed hebben. Daarmee wint iedereen. Dat thema werd hier eerder behandeld. Zie "Piketty en delen". Link: http://uitdecrisis.blogspot.nl/2014/07/piketty-en-delen.html.

Vrede

Vorige week was het vredesweek. Daar was maar erg weinig aandacht voor. We werden overspoeld door sombere berichten. Vooral uit de Oekraïne, het Midden Oosten, Afrika. Over opflakkerende oorlogen, gevechten, terroristische aanslagen, en dodelijke ziekten zoals ebola. Om depressief van te worden, gelaten, of wanhopig. Het slechte nieuws overstemde alles en drong het goede nieuws, onze hoop op een betere toekomst, naar de achtergrond. Vrede ? Die leek vooral de laatste weken heel ver weg. Bijna onbereikbaar geworden.

Het lijkt, zeker nu, erg naïef nog te geloven dat er ooit een betere wereld komt. Dat er eens overal vrede zal zijn. De beste manier is om meningsverschillen direct uit te praten. Een confrontatie niet uit de weg te gaan. Op te komen tegen misbruik en onrecht. Problemen op te lossen, maar alleen in het uiterste geval (om leven en vrijheid te verdedigen) met geweld. Vechten, niet vluchten.

Toch, je kunt de wereld, de werkelijkheid, maar heel beperkt naar jouw hand zetten. Zeker niet met geweld, de oerstijl en misschien nog eerste impuls bij veel mannen. Dwang, manipulatie, vechten, pakken vaak verkeerd uit. Daarom is het bijbelwoord heel waar: "Wie het zwaard trekt, zal door het zwaard vergaan". Vechten is nooit een oplossing. Het is een illusie dat de sterkste wint. Of dat je zelfs maar winnen kunt. Want je loopt zelf ook schade op, meer dan je lief is.

Er waren altijd al eenlingen, weggezet als iconen, die ons lieten zien dat er betere wegen zijn. Mahatma Gandhi, Martin Luther King, Nelson Mandela, Dat waren de echte realisten, mensen die het goed zagen, geen dromers. Laten we die voorbeelden niet vergeten of kleineren.

Het gaat er ook om conflicten door eigen spierballentaal, of door een uitdagende houding, niet op te roepen. Bij een conflict (onvrede) is daarom de oplossing vaak om een stapje terug te doen. De ander ook genoeg ruimte te geven. Te de-escaleren. Tijd voor bezinning te nemen. Om (weer) in gesprek te komen met elkaar. Met als gemeenschappelijk doel een duurzame oplossing te bereiken. Dat lukt alleen als de fundamentele rechten van iedereen worden erkend en veiliggesteld. Want wie een ander schade toebrengt, beschadigt ook zichzelf (al voelt nog lang niet iedereen het zo).

Of er weer vrede komt, de angel uit elk conflict kan worden gehaald, staat en valt met de wil om het gesprek aan te gaan. Oorzaak van een conflict is vaak angst. Zo mogelijk moet die worden weggenomen. Angst is nooit een goede drijfveer. Want angst verkrampt, verwoest relaties, doodt de creativiteit. Op die manier kan er niets moois ontstaan of blijven. Als angst (over)heerst hebben we voor onszelf en deze wereld minder kans om te redden wat er te redden valt. Laat staan er iets beters van te maken. Dat laatste is toch onze belangrijkste missie als mens.

Het kan echt anders. We kunnen angst laten verdwijnen, stukje bij beetje loslaten. Door ons te concentreren op het goede en mooie. Dat ook in iedereen meer en beter te leren zien (want ieder mens heeft talenten en goede eigenschappen). Zo liefde, vrede, toelaten. Daarmee deze goede emoties dieper gaan voelen en zo meer kracht geven. Dat begint altijd bij onszelf. Als we teveel negatieve berichten krijgen kunnen we ons laten verlammen door angst, of gaan we twijfelen. Het is daarom zo belangrijk dat er rolmodellen zijn die laten zien dat het ook anders kan. Verder minstens evenveel, dat de massamedia laten zien dat onze iconen ook gewone mensen zijn. Misschien wel eenlingen nog, vooral omdat ze nu eenmaal vooroplopen. Ons de weg wijzen die wij ook kunnen gaan. Allemaal, zonder uitzondering. Niemand is te klein of te onbelangrijk.

Vrede is een (nog vaak tijdelijk) evenwicht. Een situatie waarin (zoveel mogelijk) iedereen zich gehoord en gezien weet en voelt. Als je naast en niet meer tegenover elkaar gaat staan. Als ieder, zonder anderen of de wereld te schaden, zichzelf kan en mag zijn. Zodat je jezelf trouw kunt zijn. Je je unieke eigenschappen niet ontkent of kleiner maakt, maar zoveel mogelijk ontwikkelt en inzet om een betere wereld achter te laten. Dat brengt (en is) vrede.

Pareltjes

Vandaag stonden in Dagblad Trouw weer enkele pareltjes. Mij spraken vooral het interview van Alex Pentland ("Hier worden we wel wijzer van") in de bijlage "Letter en Geest" en de Levenslessen van Herman van Veen ("Ik hoop zo oud te worden dat ik niet meer interessant ben voor de dood") in bijlage "Tijd". Want voor mij staat vast dat we onderweg zijn naar een participatiesamenleving. Een samenleving van meer en eerlijker delen. Alex en Herman lopen hierin voorop. Zulke rolmodellen hebben we hard nodig. Als wegbereiders en wegwijzers vooruit en omhoog. Uit de crisis.

Alex Pentland pioniert in het vak van "Social Physics", sociale natuurkunde als jongste tak van de sociale (!) wetenschappen (zoals economie, recht, sociologie).

Hij stelt vast, dat de sociale wetenschappen een bedenkelijk imago hebben. Ieder mag roepen wat hij/zij wil. Meningen staan naast [erger, tegenover] elkaar. [De gevolgen zijn ernstig. In de verwarring zwalken we, er is geen duidelijk beleid. Impulsen om Europa uit de crisis te halen zijn zwak en vaak verkeerd gericht. De overheid staat teveel op de rem. Bedrijven bezuinigen vooral om meer winst te maken. Banken en pensioenfondsen krijgen dat nu ook opgelegd. Ontslagen worden overal als standaardoplossing geslikt, net als privatisering (ook een vorm van wegbezuinigen) van overheidstaken. Er wordt bijna niet geïnvesteerd in een betere toekomst voor ons allemaal].

Eigenwijze economen als Herbert Simon (1916-2001), een Nobelprijswinnaar, beweerden al jaren geleden dat de gangbare opvattingen over de vrije markt en de onzichtbare hand die vraag en aanbod, lonen en prijzen etc. vanzelf in [het juiste ?] evenwicht brengt niet kloppen. Pentland staaft dat opnieuw met zijn gegevens.

Liberalen misbruiken het klassieke theoretische model, en zien de vrije markt nog steeds koppig [hun goed recht] als ideaal. Maar de werkelijkheid is, dat niets vanzelf gaat. Dat we als mensen samen moeten leren leven en door naar elkaar te luisteren (de talenten in de ander te zien en te benutten) de beste resultaten kunnen bereiken. Het geheel is dan veel meer dan de som der delen. Mooier, beter.

Herman van Veen werd geboren in een gewoon gezin. Een onderwijzeres zag zijn muziektalent en zorgde dat hij een viool en vioolles kreeg. De levenslessen van Herman spreken me erg aan:

1. Ontdek of het is zoals je denkt

2. Zie wie iemand is

3. Een beetje helpen kan geen kwaad

4. Je bent niet machteloos

5. Geluk is het besef van een herinnering

6. Vind vreugde in de kunst.

Dit zijn de pareltjes die ons uit de crisis halen. Voor mij staat vast dat we toegroeien naar een samenleving van meer samen doen, meer en eerlijker delen. Daar komen we als we economische en andere dogma's los laten en nieuw beleid formuleren. Onze inzichten durven toetsen. Het is niet genoeg om te kijken naar koopkrachtplaatjes met zachte cijfers, want alles kan veranderen. Veel mensen moesten spaargeld aanspreken om te kunnen blijven wonen, leven, eten. Een veel te grote groep leeft in armoede of in andere slechte omstandigheden. Dat kan en moet daarom anders.

De keuzes die we nu maken bepalen hoe snel er een betere wereld komt. Niet of die er komt. Want we hebben de sterke motor van groeiende ervaring, kennis, en inzicht. Mensen leren en blijven dat doen. Dat brengt ons niet alleen meer materiële welvaart, maar vooral ook meer welzijn (een tevreden en gelukkig gevoel dat het goed gaat met ons en onze wereld).

Vasthouden aan oude concepten vertraagt. Zo is de bouw van kolengestookte energiecentrales, of van kernreactoren om energie op te wekken, geen goed idee. Er zijn genoeg "schone" (niet-uitputtende en -vervuilende) alternatieven. Windkracht, zonkracht, getijdencentrales, aardwarmte. Bestaande roofbouw kan worden verminderd door betere isolatie en zuiniger gebruik.

Rolmodellen zoals Pentland en Van Veen, die ons de weg vooruit en omhoog wijzen, hebben we daarbij hard nodig.

Nieuw beleid

De "constructieve oppositie" is teleurgesteld over de kabinetsplannen. Onvrede schuilt ook in een klein hoekje. Voor de één gaat het te hard, voor de ander lang nog niet snel genoeg.

Mijn standpunt is bekend. Het jaar 2013 had keerpunt kunnen en dus moeten zijn. Dat had gekund als we ons niet lieten inpakken door oude theorie en illusies. Laten we eens kijken naar wat anders, beter, kan.

De meeste economen en veel anderen zien al wel, dat de Europese (en ook onze) beleidsmakers zich vastklampen aan oude theorie. Net als generaals, die een nieuwe oorlog voeren met oude doctrines, technieken, en middelen. Beleid in nieuwe situaties vraagt nieuwe oplossingen, nieuw denken. Wat anders dan de verdere "hervormingen" waar in ons land de Raad van State op aandringt. Dat is immers oude wijn in nieuwe zakken, met oplossingen die niet meer werken. Want de tijden zijn veranderd, maar de theorie nog niet.

Bij ECB en IMF (h)erkent men niet dat het rentewapen bot is. Ook ziet nog maar een enkeling dat verdere flexibilisering van de arbeidsmarkt (d.w.z. loonsverlagingen en inkrimping) weinig nieuwe werkgelegenheid zal opleveren. Niet zonder meer tenminste.

In de gangbare (neoliberale) economische theorie zou renteverlaging banken moeten aansporen krediet te geven aan bedrijven die willen investeren. Geïnvesteerd wordt er niet genoeg. Want weinig bedrijven zien voorlopig winstkansen. Er wordt daarom ook nauwelijks personeel aangenomen. Integendeel. Geen wonder dat onze economie sukkelt.

Ook banken houden de hand op de knip. Starters worden daarom al een poos anders gefinancierd. Door leningen van familie, vrienden, zelfs van onbekenden. Door "crowdfunding".

Banken kijken niet alleen naar de rentestand. Ook en vooral naar de te behalen rentemarge, het winstpotentieel, de risico's. Inschattingen, subjectieve (moeilijk kwantificeerbare) factoren, zijn dus belangrijk. Misschien zelfs op dit moment belangrijker dan de objectieve (meetbare) factoren.

In de gangbare theorie leidt lager loon tot meer werkgelegenheid (lagere prijs schept hogere vraag ?). Maar zo simpel is het niet om nieuwe banen te creëren. Met als randvoorwaarde ook nog, dat de werknemers uit sociale werkplaatsen door gewone bedrijven in dienst genomen moeten worden.

Nieuwe banen komen er pas als ondernemers genoeg winstkansen zien in sectoren waar een hogere omzet meer personeel vraagt. Het zal veel helpen om de vrije markt als ideaal los te laten. Want dat is een abstract economisch model dat nooit gewerkt heeft en nooit kan werken. De overheid heeft een heldere taak. Basiszorg, veiligheid, onderwijs, cultuur, welzijn voor alle (!) burgers. Dat mag niet aan de kortzichtige markt overgelaten.

Het grote lek van teruglopende werkgelegenheid en verlies van koopkracht moet worden gedicht. Beide factoren remmen de groei. Keynes zei het al. De consumptieve bestedingen zijn niet alleen afhankelijk van het (reëel) inkomen. Maar ook van subjectieve (moeilijk kwantificeerbare) factoren als de verwachtingen over de groei van inkomen en vermogen [en over de kosten waar men later mee geconfronteerd zal worden].

De Europese economieën kwakkelen, omdat er geen of weinig inkomensgroei is. Denk hierbij ook aan de werklozen en ouderen, vooral die met lagere inkomens. Dat terwijl de kosten toch gewoon zullen stijgen. Het moet echt allebei anders. Een beter inkomens- en kostenplaatje zal de bestedingen aanjagen en zo waarschijnlijk genoeg economische groei brengen om het overheidstekort binnen redelijke grenzen te houden.

De overheid heeft als taak die motor weer op gang te brengen. En ons niet te foppen met verdoezelende kreten als "75% van de werkenden gaan er in 2015 een half procent (!) op vooruit". Want bekend werd al, dat de ziektekostenpremie een tientje per maand omhoog mag. Ook gaat het eigen risico omhoog. De AWBZ komt in de basisverzekering, maar de premieheffing blijft (?) (ook voor niet-werkenden, op pensioen). "We" gaan erop vooruit ?

Het is dus de hoogste tijd voor echte vernieuwing. Werkelijk nieuw en toekomstvast beleid. Dat de technische mogelijkheden gebruikt die er zijn. Vooral ook economische theorie die blijkt te werken en daarop getoetst wordt.