Cijfers of mensen

Dagblad Trouw heeft bijna geen eigen mening meer. Dat mag ook eigenlijk niet worden verwacht. Want onderzoekcapaciteit is daar voor een groot deel wegbezuinigd. Dagblad Trouw is hierin zeker niet uniek en zelfs naar verhouding nog een kwalitatief goede krant. Op zijn minst een primus inter pares.

De Trouw-redacteuren bespreken een opiniestuk vooraf nog met elkaar. Onduidelijk is voor mij, of dat leidt tot hogere kwaliteit. Vooral de economische opiniestukken laten (naar de mening van nu al wel een meerderheid van economen) weinig originaliteit zien. Ook al rijzen er soms twijfels of vragen, een echt antwoord wordt niet gezocht. Persbulletins worden overgeschreven, aangevuld met wat standaardkreten, boekjeswijsheid. Vooral de lekker in de markt liggende neoliberale (Angelsaksische) dogma's blijven hardnekkig geciteerd, ook al hebben ze hun tijd al lang gehad. Voorbeeld daarvan is een artikel dat vertelt dat Nederland nu uit de crisis is (Link http://www.trouw.nl/tr/nl/4504/Economie/article/detail/3670260/2014/06/11/Nederland-is-crisisvrij-maar-de-economie-groeit-dit-jaar-niet-meer.dhtml).

Nederland is beslist nog niet uit de crisis. Onze economie kwakkelt nog in veel sectoren. De werkloosheid stijgt nog minstens een jaar. Er is armoe genoeg in ons land (alleen op een vrij hoog welvaartsniveau vergeleken met ontwikkelingslanden en gebieden in oorlog of lijdend onder economisch-politieke onrust). De middenklasse legt het loodje en de kloof tussen arm en rijk wordt (vermogens meegerekend) groter. Piketty heeft daarin gelijk.

Mijn punt is, dat de mainstream media te vaak simpelweg lijnen uit het verleden doortrekken. Alsof het verleden alles over de toekomst zou kunnen zeggen. Ook wordt teveel in vage algemeenheden gepraat. Mijn commentaar op bovengenoemd artikel was daarom:

"Merkwaardig, dit verhullend praten in simpele cijfers, m.n. totalen en gemiddelden "De" economie trekt aan. "Het" consumentenvertrouwen stijgt. Toch kwakkelt de export en gaat het nog slecht met werkgelegenheid en veel inkomens. Hoop is er alleen voor de nog werkenden op vast contract onder CAO. Belastingen en prijzen stijgen wel door, inkomens -laat staan vermogens- lang niet altijd. Laten we eens doorvragen op crisis-effecten en economie. Misschien komt dan met beter beleid echt herstel."

Zolang we niet leren achter de cijfers de mensen (vooral de anderen, voor hen die het goed hebben zijn dat meestal de financieel minder bedeelden) te zien, zal er weinig veranderen. Onze regering stuurt niet op andere factoren dan op het huishoudboekje en de 3% norm. Ze gaat nu pas wat aan de groeiende werkloosheid "doen", maar met weinig geld. Een paar honderd miljoen, druppel op de gloeiende plaat. Verder worden pensioenfondsen aangespoord hun gelden productief in ons land te beleggen. Dat geld is daarvoor niet bedoeld. Want het is geen ondernemingskapitaal, risicodragend vermogen. Dat het zo gebruikt werd was juist een belangrijke oorzaak van de crisis.

Zolang het vertrouwen in elkaar niet terug komt, komt er geen herstel. Daarvoor moet ons wel duidelijk zijn wie dat vertrouwen waard is. Wie van onze buren. Wie van de bestuurders van financiële instellingen, zorginstellingen, woningcorporaties. Wie van onze volksvertegenwoordigers. Dat vertrouwen moet eerst worden terugverdiend.

Pas als we economisch beleid voeren met oog voor de gevolgen (voor anderen, het milieu, en de wereld) zal het beter met ons gaan. Dat er vooruitgang is en dat straks (in 2015 ?) herstel komt staat vast. Europa (waaronder Nederland) is geen dood paard. Duurzaam herstel komt als we achter de cijfers weer de mensen en hun behoeften zien. Winst mag, maar niet als roofbouw. Daar ging het in mijn vak (marketing) ook om. Ook zeggen de meeste economieboekjes dat de productiefaktoren (grond, arbeid, kapitaal) behoorlijk beloond mogen worden.

Het is tijd voor een nieuwe economische ethiek. Meer in de richting van het Rijnlandse model, met zorg voor een reële (dus ook evenwichtige) beloning van ondernemer, arbeid, en kapitaal.

Transitie

We zijn (niet alleen naar mijn overtuiging) op weg naar een nieuwe, betere, wereld. Een wereld van overvloed, geluk, liefde. Het paradijs op aarde. Dat is een visie die niet in lijn lijkt met de feiten en de ontwikkelingen. Maar het gaat er om wat je ziet en wilt zien.

Eind deze maand is de presentatie gepland van een studie naar de toekomst van de arbeidsmarkt. Daarin (naast bijdragen van drie anderen) die van futuroloog Wim de Ridder. Zijn visie is samengevat in een nieuwe publicatie. Titel "De ontdekking van de toekomst". Ondertitel "Wat we al weten is niet te geloven". *] Voornaamste conclusie hierin dat er een lijn van vooruitgang is. Dat we op weg zijn naar een betere wereld.

Dit visioen wordt nog maar door een klein groepje gedeeld. Dat is zoals het gaat met bijna elk nieuw idee. Maar een enkele keer is er een snelle doorbraak. Als van een virus dat om zich heen grijpt en zich snel wereldwijd verspreidt.

Zoals gezegd, naar mijn overtuiging hebben Wim de Ridder en zijn co-referenten gelijk. Ook al geloof ik niet onvoorwaardelijk in de voorspellende kracht van trends en statistieken. Er spelen altijd persoonlijke inschattingen mee. Het verleden is daarom niet altijd een goede indicatie hoe de toekomst er uit ziet zoals beleggers zich wel realiseren.

Mijn conclusie is, dat Euroregels als de 3% norm en het gevoel dat we niet genoeg hebben om met anderen te kunnen delen een vals beeld van de werkelijkheid geven. Mensen zijn veel belangrijker dan starre boekhoudregels zoals ook de monetaire normen van DNB en ECB. Zon, wind, water, aardwarmte geven volop goedkope energie. De mens is vindingrijk en weet met wetenschap en techniek (gegeven tijd en middelen) ernstige problemen op te lossen. Dat maakt de mens geen god, wetenschap niet een vervangende religie. Ons past wat meer bescheidenheid. Toch kunnen en mogen we hoopvol zijn over onze toekomst en die van onze kinderen.

Mijn onderbouwing werd -tussen de regels door- al in deze blog gegeven. Lijnen komen nu samen. Van het boekje van ds. Carel ter Linden ("Wat doe ik hier in Gods naam ?"). Van het boek van econoom Tomas Sedlacek ("De economie van goed en kwaad"). Van het boek van econoom Sendhill Mullainathan en psycholoog Eldar Shafir ("Schaarste"). Van het boek van auteur en consultant Peter Block ("Leiden is loslaten"). Van eerdere boeken van futuroloog Wim de Ridder (o.m. "De strategische revolutie").

We leven in een nog verwarrende overgangstijd, een periode van transitie. We zijn op weg naar morgen. Naar een nieuwe en betere wereld.

*] Maandag 23 juni 2014, 14.00 - 16.00 uur presentatie "De toekomst van de arbeidsmarkt" in Perscentrum Nieuwspoort. Lange Poten 10, Den Haag. Sprekers:

Reinier Castelein (oprichter Netwerk Zelfstandig Werkenden, voorzitter van vakbond De Unie).

Erik Hallers (vernieuwend ondernemer, oprichter en voormalig topman van zakelijk dienstverlener Conclusion, eigenaar van radiostation Sublime FM).

Adjiedj Bakas (trendwatcher, spreker en auteur).

Wim de Ridder (futuroloog en hoogleraar toekomstonderzoek aan de Universiteit Twente).

Aansluitend presenteert Freek Talsma (uitgever) het nieuwste boek van Wim de Ridder. Dit boek verschijnt medio juni bij Vakmedianet.

Labels

Labels worden vaak gebruikt om iemand weg te zetten, of om een probleem van emotionele lading te ontdoen en daardoor gemakkelijker van je af te kunnen schuiven. Het psychiatrisch handboek DSM-IV (TR) staat vol met zulke labels. Van ADHD en autisme tot zoöfobie en new age-achtige zweverigheid (zweefkees). De laatste term komt uit het "Definitief diagnostisch naslagwerk om iedereen gek te verklaren, DSM" (De Sigmund Methode) van Peter de Wit. Een boekje dat ik iedereen kan aanbevelen. Want humor relativeert en geneest.

In de boekwinkel ligt vandaag een dik boek met de titel "Ver van de boom", ondertitel "Als je kind anders is". Over de zoektocht van ouders en uitzonderlijke kinderen naar hun identiteit. Vreemd. Want hoe kun je nota bene een eigen kind nu als "anders" (ingevuld als lichamelijk of geestelijk gehandicapt) zien ? Heeft het dan niet genoeg herkenbare en goede (mooie) eigenschappen voor je ? En is niet elk kind, is niet iedereen anders ? Mag dat dan niet van jezelf of je omgeving ? Elk mens is toch uniek ? Door genen, afkomst, levensgeschiedenis ? Waarom zou "anders zijn" eigenlijk een probleem moeten zijn (behalve dat het veel energie en ook veel geld kan kosten om elk mens zoveel mogelijk een leefbare en liefdevolle omgeving te geven) ?

Waar komt die sterke menselijke neiging toch vandaan om niet "afwijkend" te willen zijn, "aangepast gedrag" te moeten (!) vertonen en wie stelt dan de norm ? De sterkste, de leider van de kudde, of de hoofdaap op de apenrots ?

Waarom zou een macchiavellistisch machtssysteem ons enige model moeten zijn ? Want vogels op trek hebben geen natuurlijke en vaste leider. Dat lijkt me veel gezonder. Dat model werkt minstens even goed, misschien wel beter.

Het is op zich wel te begrijpen dat wij mensen (als bijna alle dieren, behalve de roofvogels en andere sterke eenlingen) ons in een kring van soortgenoten meestal veiliger voelen. We organiseren ons daarom graag in leefgroepen van gelijken. Naar leeftijd, opleiding, werk, politieke keuze, inrichting van huis en woonomgeving, vrije tijds besteding. Maar dat mag niet ontaarden in voor mens of wereld schadelijk kuddegedrag. Dat kan ver doorslaan. Zoals in Duindorp, waar allochtonen weggepest worden. Maar ook zoals in Zeist. Waar asielzoekers, vluchtelingen, "gewoon" in een gevangenkamp achter tralies en prikkeldraad worden gezet alsof het zware criminelen zijn. Dat kan zomaar in deze tijd. Te gek voor woorden. Want mensen mogen niet als dingen gezien en behandeld worden.

Labels blijken in de tijd gezien nogal veranderlijk. Gelukkig, want ook dat relativeert. Vroeger was je met een ander geloof, of het dragen van boerenkleren in de stad, het spreken in dialect in plaats van algemeen beschaafd nederlands, het dragen van een ziekenfondsbrilletje, of juist van een dure ortodontiebeugel, een buitenbeentje. Reden om je weg te pesten. Nu is dat, tenminste voor de beugel, omgeslagen. Zonder beugel ben je als opgroeiend kind een vreemde vogel. Zonder autisme of ADHD ben je dat eigenlijk ook al: probleemkind zonder goede diagnose. Zó kan het tij keren.

Het plakken van etiketten en het categoriseren (zwart-wit denken) paste bij de oude Grieken en nog in het opkomend rationalisme later. Dat was toen en daar nodig om inzicht te krijgen en orde te scheppen in de wereld om ons heen. Om vooruitgang te boeken in de wetenschap. Dat leverde tijdgebonden, dus beperkt en vertekend, wetenschappelijk inzicht. Het schiep alleen in gedachten orde, niet in het echte bestaan. Dat beseffen we lang niet altijd meer. De complexe werkelijkheid van mens en wereld kan nooit in een systeem of model (van woorden en getallen) gevangen worden. Generaliseren (uit een aantal bijzondere gevallen het algemene afleiden) poetst vaak belangrijke verschillen weg. We missen dan de essentie. Niet alleen nieuw inzicht, waarom iets toch niet werkt. Ook een kans om te leren en te groeien als mens.

Nee, labels zijn -wat mij betreft- niet meer van deze tijd. Te simpel. Vaak fout. Het was daarom een goed advies dat ik kreeg, alweer een maand of wat geleden: "Observe without judging at all". Kijk gewoon wat werkt.

Levensdoel

Mijn levendoel is het om deze wereld een stukje beter achter te laten. Dat is, ook volgens Carel ter Linden (in zijn boekje "Wat doe ik hier in Godsnaam", zoals ik het tenminste las), het levensdoel van elk mens. "Maar" (zoals Ter Linden schrijft op pag. 154) "de weg daarheen is weerbarstig en een strijdtoneel van verschillende vaak tegenstrijdige belangen."

In de kern gaat het in dit leven, in ieders leven, (zegt Ter Linden) om het herscheppen van deze wereld. Een wereld die in het begin vol kwaad was. Woest en leeg. Duisternis (kwaad) heerste. Dat veranderde (volgens het bijbelboek Genesis) met de schepping. Eerst werd licht in deze wereld gebracht. Daarna kwam er scheiding. Tussen licht en donker, tussen land en water. Toen kwamen de planten, daarna de dieren, tenslotte de mens. De mens maakte zich de kennis van "goed" en "kwaad" eigen. Hij waande zich, met elk stukje nieuwe kennis, een beetje meer god.

Dat de mens zo laat op de wereld kwam zou ons (naar mijn mening) wat bescheidener moeten maken. Ook over de prestaties van de wetenschap. Wetenschap die geloof vervangt en verdrijft. Daarmee lieten we het paradijs achter ons.

Ter Linden geeft aan, dat de schepping nog altijd doorgaat. De uitkomst staat vast. Eens zal het licht winnen van het donker, liefde van kwaad. Dan zal het lam naast de leeuw liggen. Het paradijs weer op aarde gekomen zijn.

Dat is (zoals Ter Linden laat zien) beslist geen illusie of utopie. Want veel zaken die we nu heel gewoon vinden waren eerst alleen maar visioen. Hij schrijft daarom (pag. 156): "Ooit is er heftig om gestreden, en werden de pioniers uitgelachen. 'Niet realistisch' zeiden de tegenstanders dan. Maar het visioen is niet onrealistisch, het is integendeel gegrond op verworven inzicht." Ook zegt hij (pag. 156, 157): "'Waar het visioen ontbreekt,' is een regel uit het bijbelse Spreukenboek, 'verwildert het volk'. Dan wordt het volk een teugelloos paard, het weet niet meer waar het heen moet (..)".

Dat laatste is nu onze realiteit. We weten niet meer waar het naar toe moet met ons, met onze wereld.

Bijna al onze volksvertegenwoordigers, zelfs de leden van dit kabinet, zien het evenmin. Ze werken in elk geval niet aan een betere toekomst voor ons. Ze breken wat goed was in onze wereld juist af. Door zich blind te staren op een paar cijfertjes. Cijfertjes die nu trouwens ineens een stuk rooskleuriger blijken, omdat we ze anders mogen uitrekenen. Het is van de gekke. Nog vreemder is, dat bijna niemand dat nog (h)erkent.

Of, vreemd ? Toch wel begrijpelijk. Want twijfels en angsten zitten ons in de genen. Verder hebben we verkeerde dingen geleerd. Niet alleen op school (want onze kennis is beperkt, tijdgebonden, nog volop in ontwikkeling). Ook van onze voorbeelden, en in het eigen leven door pijnlijke ervaringen. Die vertekeningen moeten we eerst kwijt, voordat we zuiver kunnen zien. Dat is voor mij de kern van elk geloof. Van elke spirituele leerweg.

Optimisme

Bijna niemand gelooft meer dat het ooit nog goed komt met ons en met deze wereld. De beurzen gingen ook weer diep in het rood naar aanleiding van de Russische interventie op de Krim. Zelf heb ik geen twijfels of gevoel dat het nu mis gaat. Vroeg of laat keert de wal het schip. Altijd. De mens leert -met vallen en opstaan- van eerder gemaakte fouten. We gaan vooruit in kennis en kundigheden. We gebruiken die ook, maar meestal pas heel laat, als het echt nodig blijkt. Grote veranderingen gaan zelden snel en gemakkelijk.

Daarom ben en blijf ik optimistisch over onze toekomst. Net als Carel ter Linden. Hij zegt daarover op pag. 153 van zijn boekje "Wat doe ik hier in GODSNAAM":

"Alles zal aankomen op de moed die mensen opbrengen om zich te keren tegen krachten die deze aarde en dit leven bedreigen. Moed die zijn kracht ontleent aan hoop, aan vertrouwen dat alles mogelijk is (..).

Wat wij daarbij niet kunnen missen is een diep vertrouwen dat deze aarde ons dragen kan; dat de inspanningen om met elkaar in vrede samen te leven vroeg of laat beloond zullen worden. Dat het recht het telkens opnieuw winnen zal van het onrecht."

Woorden van iemand die de weg kwijt is ? Nee, juist niet. Eens komt ook naar mijn vaste overtuiging het paradijs weer op aarde. We zullen er wel met volle inzet aan moeten werken, dat is onze (spirituele) opdracht. Want we zitten nog altijd te veel vast in angst, vooroordelen, westerse logica, zwart-wit denken. Dat kregen we mee van onze voorouders in onze genen en werd (vaak) nog versterkt door slechte voorbeelden van mensen om ons heen en pijnlijke ervaringen in ons eigen leven. Gelukkig zijn er ook genoeg goede voorbeelden en mooie ervaringen. Je moet ze alleen zien.

Wij hebben dus de keuze. Om het voortaan anders te gaan doen. Om deze wereld weer een stukje beter door te geven aan een volgende generatie. Kies opnieuw. Kies goed.

Herstel ?

Rutte c.s. willen onze kwakkelende economie omframen naar herstel. Ze menen lichtpuntjes te zien in de nieuwste CBS-cijfers (Persbericht 14-02-2014).

We zouden nu op de weg omhoog zijn. In het vierde kwartaal van vorig jaar (2013-IV) groeide onze economie met 0,7% vergeleken met 0,2% het kwartaal ervoor (2013-III). Het is maar waar je naar kijkt. Ook zijn deze cijfers nog erg mager. De vraag is of ze hard genoeg (statistisch wel van betekenis) zijn.

Het CBS zegt er zelf bij, dat het herstel vooral uit investeringen kwam. In auto's, onroerend goed, machines. Maar lang niet alle sectoren groeiden. De export trok heel licht aan. De werkloosheid neemt nog altijd sterk toe. De consument houdt de hand onveranderd op de knip. Nee, we zijn er nog lang niet.

Dagblad Trouw plaatste daarom, terecht, een kritisch artikel van economieredacteur Esther Bijlo:

http://www.trouw.nl/tr/nl/4504/Economie/article/detail/3597115/2014/02/14/Hogere-economische-groei-nog-geen-reden-voor-gejuich.dhtml. Herstel is (als dat er is, of komt) zeker niet te danken aan effectief beleid van deze regering. Want laten we eens zien wat dit kabinet presteert.

Het lijkt te werken volgens de regel "Eerst doen, dan denken, alleen in uiterste noodzaak aanpassen". Op belangrijke dossiers stoomt men door. Als er al concessies worden gedaan, moeten andere bezuinigingen worden verzonnen.

Minister Kamp ziet (te begrijpen, als VVDer) zijn taak erg beperkt. Hij heeft ook een roze bril op:

'Duurzame economische groei en een versterking van de Nederlandse economie. Daar zet ik me de komende jaren voor in. Bedrijven zorgen voor banen en inkomsten en bieden mensen perspectief. Daarom geven we ondernemers de ruimte om te doen waar ze goed in zijn: ondernemen, vernieuwen en verduurzamen.'

"Bedrijven zorgen voor banen (..) en bieden mensen perspectief", hoezo ? Tot nu toe vallen er vooral ontslagen en wordt telkens weer op lonen, zorg, sociale voorzieningen en pensioenen gekort. "De ruimte geven om te vernieuwen en te verduurzamen" ? Ja, in het een ander iets willen laten doen, daar is dit kabinet (vooral de VVD) goed in. Volgens Kamp zet het herstel nu wel door. De consument begint te zien, dat we het ergste gehad hebben met de werkloosheid. En de ingestorte huizenmarkt en het grote koopkrachtverlies voor velen dan ?

In Groningen heeft minister Kamp bakzeil moeten halen. Maar wat stelt het voor ? Vorig jaar werd nog altijd € 800 mln meer aan aardgas verkocht. En voor de accijnsverhoging (veel mensen tanken nu over de grens) wordt nu gestudeerd op de vraag hoe erg het is. Men denkt nog niet in oplossingen. Ergens "richting zomer" zou duidelijk moeten zijn hoeveel accijnsopbrengst misgelopen werd. Ja, de 3% norm moet natuurlijk overeind blijven.

Schrijnende gevallen van wanbeleid (bestuurlijk broddelwerk) te veel. Ook voor mij vlakbij.

Het detentiecentrum in Zeist noemde ik al. Daar zijn vluchtelingen, mensen als u en ik, als gevaarlijke misdadigers opgesloten. Geïsoleerd als pestlijders.

In de zorg en psychiatrie wordt met hulpbehoevenden geschoven alsof het pakketjes zijn. Bij Zon en Schild in Amersfoort worden mensen die eigenlijk niet voor zichzelf kunnen zorgen voor een tweede keer verplaatst. Ze moesten al uit de eigen woningen op het terrein. Nu zouden ze (door nieuwe bezuinigingen op het budget) zelfstandig moeten gaan wonen, ergens in Amersfoort. Hoe en waar heeft men alleen nog even niet bedacht.

Mijn conclusie is, dat dit kabinet te weinig doet om onze economie duurzaam en groener te maken. Deze regering is ook niet zichtbaar op weg naar een zorgzame samenleving. Ze geeft niet het goede voorbeeld. Levert weinig en overvraagt ons. Daar blijft het wringen. Nee, geef mij maar een nieuw kabinet met andere (betere) plannen.

Schaarste

Schaarste is een kernbegrip in het vak economie. Want het gaat over de spanning tussen behoeften (onbeperkt) en middelen (beperkt).

De vraag is, of dat schema helemaal juist is. Vooral als je de Bijbel of een ander spiritueel boek erbij pakt. Want centrale thema's zijn daarin geloof (dat bergen verzet), hoop (die doet leven) en liefde (die alles glans en waarde geeft). Daarom zijn geloof, hoop, en liefde voor mij de drie kernwaarden. Daaruit kun je elke keer weer kracht putten. Mij spreekt in dit verband vooral 1Kor13 aan (over de liefde). Het meest de volgende passage (vrij vertaald):

"De liefde doet geen kwaad, maar wordt blij van echte [zuivere, trouw aan zichzelf gebleven] mensen en dingen. Zij geeft het nooit op, blijft geloven en hopen."

Terug naar het onderwerp van vandaag. Schaarste is te overwinnen door òf de behoeften te verminderen, òf de middelen te vergroten, òf alletwee tegelijk te doen.

We lijken zo langzamerhand op het punt gekomen dat we vooral aan de knop van de behoeften moeten gaan draaien. De meeste (!) middelen zijn veel te beperkt beschikbaar om de groeiende wereldbevolking te kunnen blijven geven wat nodig is. Maar eigenlijk alleen als we teveel verbruiken, roofbouw plegen op onszelf, op andere mensen, en op deze wereld. Want er zijn genoeg andere mogelijkheden.

Over schaarste verscheen vorig jaar een boekje *] dat inzicht geeft in de mechanismen die onze "tekorten" in stand houden. De meeste mensen zien alleen maar hun eigen "tekorten". Ze hebben een beperkte blik, een tunnelvisie. Naar de mening van de auteurs zou schaarste daarom bestreden moeten worden met voorwaardelijke hulp. Hulp gebonden aan duidelijke voorwaarden. Aan een programma dat gedrag moet veranderen.

Bijvoorbeeld een werkloze zou in hun ogen alleen een uitkering moeten krijgen als ze zich zó gedragen dat ze een goede kans maken aangenomen te worden. D.w.z. beschaafd spreken, passend gedrag vertonen, goed gekleed zijn, de juiste diploma's hebben, etc. Daar zit wel een kern van waarheid in, maar niet alles is daarmee gezegd.

Dit soort bevoogdende recepten (onze regering kan er ook wat van) gaat mij veel te ver. Gedrag is maar moeilijk te veranderen. Je moet genoeg geld hebben om in nette kleren te kunnen gaan solliciteren etc. Als onderbouwing van mijn opvatting nog het volgende.

(1) Kennis (inzicht) leidt lang niet altijd tot verandering van gedrag. Helaas valt men meestal weer snel terug in een oud patroon. Gedragsverandering is dus alleen te bereiken met de nodige training en discipline. Het laatste vooral door focussen. Als je je eigen doelen telkens weer bewust voor ogen houdt is veel te bereiken. Maar heus niet alles.

(2) Ieder mens heeft, waar ook geboren, in aanleg dezelfde talenten (voornaamste mogelijkheden). Vooral de samenwerking tussen verstand en gevoel en de creativiteit kunnen later gaan haperen, wegzakken, of juist verder worden ontwikkeld. Dat is lang niet altijd vrije keuze. Maar er is wel meer grip op te krijgen in een eigen bewustwordingsproces.

(3) Schaarste is dus (naar mijn mening) heel goed te bestrijden: Door iedereen zoveel mogelijk gelijke kansen te geven. Kansen krijg je niet meer "vanzelf" met een hoge intelligentie, de juiste diploma's, en goede sociale vaardigheden. Afkomst en netwerk gaan steeds meer een bepalende rol spelen. Dat is een vorm van inteelt, vernietiging van menselijk kapitaal. Voor mij de voornaamste faktor die nu tot armoede leidt en mensen arm houdt.

*] S. Mullainathan (Harvard-econoom), E. Shafir (Princeton-psycholoog), "Schaarste", "Hoe gebrek aan tijd en geld ons gedrag bepalen" (Maven, 2013).

Verhelderend voor wie weinig weet van verslavingen. Misschien ook wel een geval van tunnelvisie. Want een bepaald recept is nooit op alles en iedereen toepasbaar. In de economische theorie wordt daarom vaak de "ceteris paribus" clausule gebruikt. Maar de omstandigheden blijven meestal niet lang gelijk en komen zelden precies zo terug.