Labels

Labels worden vaak gebruikt om iemand weg te zetten, of om een probleem van emotionele lading te ontdoen en daardoor gemakkelijker van je af te kunnen schuiven. Het psychiatrisch handboek DSM-IV (TR) staat vol met zulke labels. Van ADHD en autisme tot zoöfobie en new age-achtige zweverigheid (zweefkees). De laatste term komt uit het "Definitief diagnostisch naslagwerk om iedereen gek te verklaren, DSM" (De Sigmund Methode) van Peter de Wit. Een boekje dat ik iedereen kan aanbevelen. Want humor relativeert en geneest.

In de boekwinkel ligt vandaag een dik boek met de titel "Ver van de boom", ondertitel "Als je kind anders is". Over de zoektocht van ouders en uitzonderlijke kinderen naar hun identiteit. Vreemd. Want hoe kun je nota bene een eigen kind nu als "anders" (ingevuld als lichamelijk of geestelijk gehandicapt) zien ? Heeft het dan niet genoeg herkenbare en goede (mooie) eigenschappen voor je ? En is niet elk kind, is niet iedereen anders ? Mag dat dan niet van jezelf of je omgeving ? Elk mens is toch uniek ? Door genen, afkomst, levensgeschiedenis ? Waarom zou "anders zijn" eigenlijk een probleem moeten zijn (behalve dat het veel energie en ook veel geld kan kosten om elk mens zoveel mogelijk een leefbare en liefdevolle omgeving te geven) ?

Waar komt die sterke menselijke neiging toch vandaan om niet "afwijkend" te willen zijn, "aangepast gedrag" te moeten (!) vertonen en wie stelt dan de norm ? De sterkste, de leider van de kudde, of de hoofdaap op de apenrots ?

Waarom zou een macchiavellistisch machtssysteem ons enige model moeten zijn ? Want vogels op trek hebben geen natuurlijke en vaste leider. Dat lijkt me veel gezonder. Dat model werkt minstens even goed, misschien wel beter.

Het is op zich wel te begrijpen dat wij mensen (als bijna alle dieren, behalve de roofvogels en andere sterke eenlingen) ons in een kring van soortgenoten meestal veiliger voelen. We organiseren ons daarom graag in leefgroepen van gelijken. Naar leeftijd, opleiding, werk, politieke keuze, inrichting van huis en woonomgeving, vrije tijds besteding. Maar dat mag niet ontaarden in voor mens of wereld schadelijk kuddegedrag. Dat kan ver doorslaan. Zoals in Duindorp, waar allochtonen weggepest worden. Maar ook zoals in Zeist. Waar asielzoekers, vluchtelingen, "gewoon" in een gevangenkamp achter tralies en prikkeldraad worden gezet alsof het zware criminelen zijn. Dat kan zomaar in deze tijd. Te gek voor woorden. Want mensen mogen niet als dingen gezien en behandeld worden.

Labels blijken in de tijd gezien nogal veranderlijk. Gelukkig, want ook dat relativeert. Vroeger was je met een ander geloof, of het dragen van boerenkleren in de stad, het spreken in dialect in plaats van algemeen beschaafd nederlands, het dragen van een ziekenfondsbrilletje, of juist van een dure ortodontiebeugel, een buitenbeentje. Reden om je weg te pesten. Nu is dat, tenminste voor de beugel, omgeslagen. Zonder beugel ben je als opgroeiend kind een vreemde vogel. Zonder autisme of ADHD ben je dat eigenlijk ook al: probleemkind zonder goede diagnose. Zó kan het tij keren.

Het plakken van etiketten en het categoriseren (zwart-wit denken) paste bij de oude Grieken en nog in het opkomend rationalisme later. Dat was toen en daar nodig om inzicht te krijgen en orde te scheppen in de wereld om ons heen. Om vooruitgang te boeken in de wetenschap. Dat leverde tijdgebonden, dus beperkt en vertekend, wetenschappelijk inzicht. Het schiep alleen in gedachten orde, niet in het echte bestaan. Dat beseffen we lang niet altijd meer. De complexe werkelijkheid van mens en wereld kan nooit in een systeem of model (van woorden en getallen) gevangen worden. Generaliseren (uit een aantal bijzondere gevallen het algemene afleiden) poetst vaak belangrijke verschillen weg. We missen dan de essentie. Niet alleen nieuw inzicht, waarom iets toch niet werkt. Ook een kans om te leren en te groeien als mens.

Nee, labels zijn -wat mij betreft- niet meer van deze tijd. Te simpel. Vaak fout. Het was daarom een goed advies dat ik kreeg, alweer een maand of wat geleden: "Observe without judging at all". Kijk gewoon wat werkt.

Levensdoel

Mijn levendoel is het om deze wereld een stukje beter achter te laten. Dat is, ook volgens Carel ter Linden (in zijn boekje "Wat doe ik hier in Godsnaam", zoals ik het tenminste las), het levensdoel van elk mens. "Maar" (zoals Ter Linden schrijft op pag. 154) "de weg daarheen is weerbarstig en een strijdtoneel van verschillende vaak tegenstrijdige belangen."

In de kern gaat het in dit leven, in ieders leven, (zegt Ter Linden) om het herscheppen van deze wereld. Een wereld die in het begin vol kwaad was. Woest en leeg. Duisternis (kwaad) heerste. Dat veranderde (volgens het bijbelboek Genesis) met de schepping. Eerst werd licht in deze wereld gebracht. Daarna kwam er scheiding. Tussen licht en donker, tussen land en water. Toen kwamen de planten, daarna de dieren, tenslotte de mens. De mens maakte zich de kennis van "goed" en "kwaad" eigen. Hij waande zich, met elk stukje nieuwe kennis, een beetje meer god.

Dat de mens zo laat op de wereld kwam zou ons (naar mijn mening) wat bescheidener moeten maken. Ook over de prestaties van de wetenschap. Wetenschap die geloof vervangt en verdrijft. Daarmee lieten we het paradijs achter ons.

Ter Linden geeft aan, dat de schepping nog altijd doorgaat. De uitkomst staat vast. Eens zal het licht winnen van het donker, liefde van kwaad. Dan zal het lam naast de leeuw liggen. Het paradijs weer op aarde gekomen zijn.

Dat is (zoals Ter Linden laat zien) beslist geen illusie of utopie. Want veel zaken die we nu heel gewoon vinden waren eerst alleen maar visioen. Hij schrijft daarom (pag. 156): "Ooit is er heftig om gestreden, en werden de pioniers uitgelachen. 'Niet realistisch' zeiden de tegenstanders dan. Maar het visioen is niet onrealistisch, het is integendeel gegrond op verworven inzicht." Ook zegt hij (pag. 156, 157): "'Waar het visioen ontbreekt,' is een regel uit het bijbelse Spreukenboek, 'verwildert het volk'. Dan wordt het volk een teugelloos paard, het weet niet meer waar het heen moet (..)".

Dat laatste is nu onze realiteit. We weten niet meer waar het naar toe moet met ons, met onze wereld.

Bijna al onze volksvertegenwoordigers, zelfs de leden van dit kabinet, zien het evenmin. Ze werken in elk geval niet aan een betere toekomst voor ons. Ze breken wat goed was in onze wereld juist af. Door zich blind te staren op een paar cijfertjes. Cijfertjes die nu trouwens ineens een stuk rooskleuriger blijken, omdat we ze anders mogen uitrekenen. Het is van de gekke. Nog vreemder is, dat bijna niemand dat nog (h)erkent.

Of, vreemd ? Toch wel begrijpelijk. Want twijfels en angsten zitten ons in de genen. Verder hebben we verkeerde dingen geleerd. Niet alleen op school (want onze kennis is beperkt, tijdgebonden, nog volop in ontwikkeling). Ook van onze voorbeelden, en in het eigen leven door pijnlijke ervaringen. Die vertekeningen moeten we eerst kwijt, voordat we zuiver kunnen zien. Dat is voor mij de kern van elk geloof. Van elke spirituele leerweg.

Optimisme

Bijna niemand gelooft meer dat het ooit nog goed komt met ons en met deze wereld. De beurzen gingen ook weer diep in het rood naar aanleiding van de Russische interventie op de Krim. Zelf heb ik geen twijfels of gevoel dat het nu mis gaat. Vroeg of laat keert de wal het schip. Altijd. De mens leert -met vallen en opstaan- van eerder gemaakte fouten. We gaan vooruit in kennis en kundigheden. We gebruiken die ook, maar meestal pas heel laat, als het echt nodig blijkt. Grote veranderingen gaan zelden snel en gemakkelijk.

Daarom ben en blijf ik optimistisch over onze toekomst. Net als Carel ter Linden. Hij zegt daarover op pag. 153 van zijn boekje "Wat doe ik hier in GODSNAAM":

"Alles zal aankomen op de moed die mensen opbrengen om zich te keren tegen krachten die deze aarde en dit leven bedreigen. Moed die zijn kracht ontleent aan hoop, aan vertrouwen dat alles mogelijk is (..).

Wat wij daarbij niet kunnen missen is een diep vertrouwen dat deze aarde ons dragen kan; dat de inspanningen om met elkaar in vrede samen te leven vroeg of laat beloond zullen worden. Dat het recht het telkens opnieuw winnen zal van het onrecht."

Woorden van iemand die de weg kwijt is ? Nee, juist niet. Eens komt ook naar mijn vaste overtuiging het paradijs weer op aarde. We zullen er wel met volle inzet aan moeten werken, dat is onze (spirituele) opdracht. Want we zitten nog altijd te veel vast in angst, vooroordelen, westerse logica, zwart-wit denken. Dat kregen we mee van onze voorouders in onze genen en werd (vaak) nog versterkt door slechte voorbeelden van mensen om ons heen en pijnlijke ervaringen in ons eigen leven. Gelukkig zijn er ook genoeg goede voorbeelden en mooie ervaringen. Je moet ze alleen zien.

Wij hebben dus de keuze. Om het voortaan anders te gaan doen. Om deze wereld weer een stukje beter door te geven aan een volgende generatie. Kies opnieuw. Kies goed.

Herstel ?

Rutte c.s. willen onze kwakkelende economie omframen naar herstel. Ze menen lichtpuntjes te zien in de nieuwste CBS-cijfers (Persbericht 14-02-2014).

We zouden nu op de weg omhoog zijn. In het vierde kwartaal van vorig jaar (2013-IV) groeide onze economie met 0,7% vergeleken met 0,2% het kwartaal ervoor (2013-III). Het is maar waar je naar kijkt. Ook zijn deze cijfers nog erg mager. De vraag is of ze hard genoeg (statistisch wel van betekenis) zijn.

Het CBS zegt er zelf bij, dat het herstel vooral uit investeringen kwam. In auto's, onroerend goed, machines. Maar lang niet alle sectoren groeiden. De export trok heel licht aan. De werkloosheid neemt nog altijd sterk toe. De consument houdt de hand onveranderd op de knip. Nee, we zijn er nog lang niet.

Dagblad Trouw plaatste daarom, terecht, een kritisch artikel van economieredacteur Esther Bijlo:

http://www.trouw.nl/tr/nl/4504/Economie/article/detail/3597115/2014/02/14/Hogere-economische-groei-nog-geen-reden-voor-gejuich.dhtml. Herstel is (als dat er is, of komt) zeker niet te danken aan effectief beleid van deze regering. Want laten we eens zien wat dit kabinet presteert.

Het lijkt te werken volgens de regel "Eerst doen, dan denken, alleen in uiterste noodzaak aanpassen". Op belangrijke dossiers stoomt men door. Als er al concessies worden gedaan, moeten andere bezuinigingen worden verzonnen.

Minister Kamp ziet (te begrijpen, als VVDer) zijn taak erg beperkt. Hij heeft ook een roze bril op:

'Duurzame economische groei en een versterking van de Nederlandse economie. Daar zet ik me de komende jaren voor in. Bedrijven zorgen voor banen en inkomsten en bieden mensen perspectief. Daarom geven we ondernemers de ruimte om te doen waar ze goed in zijn: ondernemen, vernieuwen en verduurzamen.'

"Bedrijven zorgen voor banen (..) en bieden mensen perspectief", hoezo ? Tot nu toe vallen er vooral ontslagen en wordt telkens weer op lonen, zorg, sociale voorzieningen en pensioenen gekort. "De ruimte geven om te vernieuwen en te verduurzamen" ? Ja, in het een ander iets willen laten doen, daar is dit kabinet (vooral de VVD) goed in. Volgens Kamp zet het herstel nu wel door. De consument begint te zien, dat we het ergste gehad hebben met de werkloosheid. En de ingestorte huizenmarkt en het grote koopkrachtverlies voor velen dan ?

In Groningen heeft minister Kamp bakzeil moeten halen. Maar wat stelt het voor ? Vorig jaar werd nog altijd € 800 mln meer aan aardgas verkocht. En voor de accijnsverhoging (veel mensen tanken nu over de grens) wordt nu gestudeerd op de vraag hoe erg het is. Men denkt nog niet in oplossingen. Ergens "richting zomer" zou duidelijk moeten zijn hoeveel accijnsopbrengst misgelopen werd. Ja, de 3% norm moet natuurlijk overeind blijven.

Schrijnende gevallen van wanbeleid (bestuurlijk broddelwerk) te veel. Ook voor mij vlakbij.

Het detentiecentrum in Zeist noemde ik al. Daar zijn vluchtelingen, mensen als u en ik, als gevaarlijke misdadigers opgesloten. Geïsoleerd als pestlijders.

In de zorg en psychiatrie wordt met hulpbehoevenden geschoven alsof het pakketjes zijn. Bij Zon en Schild in Amersfoort worden mensen die eigenlijk niet voor zichzelf kunnen zorgen voor een tweede keer verplaatst. Ze moesten al uit de eigen woningen op het terrein. Nu zouden ze (door nieuwe bezuinigingen op het budget) zelfstandig moeten gaan wonen, ergens in Amersfoort. Hoe en waar heeft men alleen nog even niet bedacht.

Mijn conclusie is, dat dit kabinet te weinig doet om onze economie duurzaam en groener te maken. Deze regering is ook niet zichtbaar op weg naar een zorgzame samenleving. Ze geeft niet het goede voorbeeld. Levert weinig en overvraagt ons. Daar blijft het wringen. Nee, geef mij maar een nieuw kabinet met andere (betere) plannen.

Schaarste

Schaarste is een kernbegrip in het vak economie. Want het gaat over de spanning tussen behoeften (onbeperkt) en middelen (beperkt).

De vraag is, of dat schema helemaal juist is. Vooral als je de Bijbel of een ander spiritueel boek erbij pakt. Want centrale thema's zijn daarin geloof (dat bergen verzet), hoop (die doet leven) en liefde (die alles glans en waarde geeft). Daarom zijn geloof, hoop, en liefde voor mij de drie kernwaarden. Daaruit kun je elke keer weer kracht putten. Mij spreekt in dit verband vooral 1Kor13 aan (over de liefde). Het meest de volgende passage (vrij vertaald):

"De liefde doet geen kwaad, maar wordt blij van echte [zuivere, trouw aan zichzelf gebleven] mensen en dingen. Zij geeft het nooit op, blijft geloven en hopen."

Terug naar het onderwerp van vandaag. Schaarste is te overwinnen door òf de behoeften te verminderen, òf de middelen te vergroten, òf alletwee tegelijk te doen.

We lijken zo langzamerhand op het punt gekomen dat we vooral aan de knop van de behoeften moeten gaan draaien. De meeste (!) middelen zijn veel te beperkt beschikbaar om de groeiende wereldbevolking te kunnen blijven geven wat nodig is. Maar eigenlijk alleen als we teveel verbruiken, roofbouw plegen op onszelf, op andere mensen, en op deze wereld. Want er zijn genoeg andere mogelijkheden.

Over schaarste verscheen vorig jaar een boekje *] dat inzicht geeft in de mechanismen die onze "tekorten" in stand houden. De meeste mensen zien alleen maar hun eigen "tekorten". Ze hebben een beperkte blik, een tunnelvisie. Naar de mening van de auteurs zou schaarste daarom bestreden moeten worden met voorwaardelijke hulp. Hulp gebonden aan duidelijke voorwaarden. Aan een programma dat gedrag moet veranderen.

Bijvoorbeeld een werkloze zou in hun ogen alleen een uitkering moeten krijgen als ze zich zó gedragen dat ze een goede kans maken aangenomen te worden. D.w.z. beschaafd spreken, passend gedrag vertonen, goed gekleed zijn, de juiste diploma's hebben, etc. Daar zit wel een kern van waarheid in, maar niet alles is daarmee gezegd.

Dit soort bevoogdende recepten (onze regering kan er ook wat van) gaat mij veel te ver. Gedrag is maar moeilijk te veranderen. Je moet genoeg geld hebben om in nette kleren te kunnen gaan solliciteren etc. Als onderbouwing van mijn opvatting nog het volgende.

(1) Kennis (inzicht) leidt lang niet altijd tot verandering van gedrag. Helaas valt men meestal weer snel terug in een oud patroon. Gedragsverandering is dus alleen te bereiken met de nodige training en discipline. Het laatste vooral door focussen. Als je je eigen doelen telkens weer bewust voor ogen houdt is veel te bereiken. Maar heus niet alles.

(2) Ieder mens heeft, waar ook geboren, in aanleg dezelfde talenten (voornaamste mogelijkheden). Vooral de samenwerking tussen verstand en gevoel en de creativiteit kunnen later gaan haperen, wegzakken, of juist verder worden ontwikkeld. Dat is lang niet altijd vrije keuze. Maar er is wel meer grip op te krijgen in een eigen bewustwordingsproces.

(3) Schaarste is dus (naar mijn mening) heel goed te bestrijden: Door iedereen zoveel mogelijk gelijke kansen te geven. Kansen krijg je niet meer "vanzelf" met een hoge intelligentie, de juiste diploma's, en goede sociale vaardigheden. Afkomst en netwerk gaan steeds meer een bepalende rol spelen. Dat is een vorm van inteelt, vernietiging van menselijk kapitaal. Voor mij de voornaamste faktor die nu tot armoede leidt en mensen arm houdt.

*] S. Mullainathan (Harvard-econoom), E. Shafir (Princeton-psycholoog), "Schaarste", "Hoe gebrek aan tijd en geld ons gedrag bepalen" (Maven, 2013).

Verhelderend voor wie weinig weet van verslavingen. Misschien ook wel een geval van tunnelvisie. Want een bepaald recept is nooit op alles en iedereen toepasbaar. In de economische theorie wordt daarom vaak de "ceteris paribus" clausule gebruikt. Maar de omstandigheden blijven meestal niet lang gelijk en komen zelden precies zo terug.

Regels

Regels zijn er om te helpen. Ze mogen goede dingen niet blokkeren. Kort gezegd is dat de voornaamste opgaaf voor toezichthouders en wetgevers.

In dat verband zijn er schrijnende voorbeelden van hoe het niet zou moeten. Het opsluiten van asielzoekers in zwaar beveiligde centra. De Europese 3% norm. De dekkingsregels voor de pensioenen. Verzwaarde eisen aan de buffers bij banken en andere financiële instellingen. Ga zo maar door.

Afgelopen zondag was er bij Kamp Zeist een wake. De honderdste al. Daarin werd gedemonstreerd tegen de onmenselijke behandeling van asielzoekers. Mensen die niets hebben misdaan. Alleen maar vluchtten voor geweld in eigen land of gewoon een beter leven wilden. Met meer kansen op goede scholing en een betere baan voor zichzelf en hun kinderen. Daar is niets mis mee. Tot voor kort hebben wij daarvan geprofiteerd. Vlamingen en Hugenoten namen hun geld, kennis en ambachtelijke ervaring mee. Dat bracht ons de Gouden Eeuw. Joden hebben net zo goed hun bijdrage geleverd in de handel en het bankwezen. Italianen, Polen, Spanjaarden waren ook welkom. Roemenen en Bulgaren ook, al kijken grote groepen daar nu met gemengde gevoelens naar. Het ergste is, dat Europa gesloten blijft voor (bijna) elke niet-Europeaan. Een onmenselijke regel.

De Europese 3% norm en de verzwaarde eisen aan financiële buffers zijn ook voorbeelden van hoe het niet moet en mag. Die regels verstikken goede initiatieven. Er wordt door onze regering nog altijd alleen beleid gevormd om maar binnen de 3% norm te blijven. Ruimte voor nieuw beleid, vooral voor stimuleringsplannen voor de economie, is er zo niet.

De dekkingsregels maken dat fors op onze pensioenen (voor jong en oud) is en wordt gekort. Het nieuwe pensioenstelsel zit slecht in elkaar en is helemaal niet toekomstvast. Langer doorwerken, in wat voor baan ? Zijn die er straks nog wel voor ouderen, en zijn ze dan nog uitdagend genoeg en tenminste redelijk betaald ?

De verzwaarde eisen aan de buffers betekenen alleen maar dat de kredietverlening minimaal blijft. Verdere renteverlaging door de ECB (naar nul of negatief) heeft daarop geen enkel effect. De pogingen van ECB om door renteverlaging onze economie te stimuleren zijn daarom een lachertje. Kletskoek. Vreemd dat ook maar iemand nog gelooft dat renteverlaging, op dit extreem lage niveau al, nog zou zou werken.

Duidelijk is voor mij (en gelukkig niet alleen voor mij) dat het anders kan en moet. Europa zou meer ruimte moeten geven voor diversiteit. Verschillen zijn mooi en goed. Zo kan elke regio weer aanjager worden van onze economie. Daarbij mogen de schadelijke gevolgen (bodemuitputting, vervuiling, stank, lawaai, aardbevingen, verzakkingen etc.) niet verwaarloosd blijven omdat ze niet in de boekhouding verschijnen.

Vooral dat werken met onvolledige en beperkte cijfers zou anders moeten. Het gaat om mensen. Om het behoud van een leefbare (veilige en voedende) wereld. Voor ons en voor onze kinderen.

De massamedia (tv en kranten) schieten hierin ernstig tekort. Aan de honderdste wake in Zeist werd nauwelijks aandacht geschonken. Domme en beperkende regels worden blind geaccepteerd. Doordat eigen researchmogelijkheden vrijwel zijn wegbezuinigd worden persberichten maar gewoon overgeschreven. Dat voegt niets toe. Nieuwsgaring zou geen pure reproductie van aangeleverde teksten of filmpjes moeten zijn. Tegenstemmen worden ernstig gemist.

Nieuw leven

Marketing, mijn vroeger vak, is verworden tot de kunst van het manipuleren. Zoals in de politiek volgens de regels van Macchiavelli. De koper (burger) in het gareel zien te houden. Met harde of zachte hand. In het laatste geval pogingen te doen hem of haar over te halen, letterlijk of figuurlijk, dingen te kopen die niet echt nodig zijn. Zoals Rutte propageerde: Koop eens een huis of auto of zo. Zo draag je bij aan economisch herstel. Dat was gedacht vanuit een te simpel economisch model en een verwrongen wereldbeeld. Wereldvreemd. Zonder gevoel voor wat mensen beweegt. Modellen beschrijven niet de hele werkelijkheid. Manipulatie en propaganda werken daarom gelukkig maar tot op zekere hoogte.

Het boek van Tomas Sedlacek ("De economie van goed en kwaad") maakt wel duidelijk waar de schoen wringt. Veel mensen geloven nog in de macht van het geld en in de mythe van marktwerking. Wij leven vaak bij de dag ("druk, druk, druk", waarmee ?) gaan voor meer (van wat, en krijgen we het daarmee beter ?). We maken veel, vooral dat wat echt van waarde is, daarmee kapot. We kiezen voor het leven de dood. Daar ging het mis.

Het kan nog altijd anders. Daarvoor moeten we dan wel terug naar onze wortels. Hoe het bedoeld was. Deze wereld, wijzelf, onze ideologie.

Deze wereld was bedoeld als Hof van Eden, een paradijs. Doordat we ver over onze grenzen gingen, hebben we er een puinhoop van gemaakt. Vol rommel, geweld, exploitatie, manipulatie.

Wijzelf waren bedoeld als mensen met oog en zorg voor elkaar. Niet levend als dieren, volgens de regels van Darwin -eten of gegeten worden, alleen de sterkste overleeft-. Niet levend bij de dag. Roofbouw plegend, zonder zorg voor wat we achter laten. Maar ook niet levend onder druk van koop- en prestatiedwang. Of gevangen gezet in een cirkel van aangejaagde angst. Kunstmatig opgefokt met veel te simpele cijfertjes en berekeningen. Zoals die over zorg en pensioenen die onbetaalbaar zouden worden. Omdat we allemaal langer leven, de kosten de pan uitrijzen, en alles straks daarmee onbetaalbaar wordt. Vooral daarom zouden we nog altijd moeten bezuinigen. Bullshit.

Onze ideologie, vooral die gebaseerd op onze economische modellen, is gewoon fout. Als we geloven in een betere toekomst en daaraan willen werken, daar de schouders onder willen zetten, wordt het beter. Alleen dan komen we uit de crisis. Pas dan. Maar laat je dan niet langer, tegen je eigen gevoel in, manipuleren en gevangen zetten.

De mens heeft gelukkig genoeg gevoel voor wat echt, waar en werkelijk, is. Veerkracht ook.

Daarom is (en blijft) er hoop. Hoop zelfs dat ook onze bestuurders inzien dat het anders kan en moet. Het eerste schaap is over de dam. In Groningen werd een aarzelend begin gemaakt. Niet langer zoveel mogelijk gas uit de bodem, vooral om de begroting te spekken, ondanks schade bij de burgers.

Er zou meer oog moeten komen voor de gevolgen van eigen handelen. Ook voor gevolgen die moeilijk zijn te kwantificeren en nauwelijks in geld uit te drukken. Want het leven van elk mens, liefde, begrip, evenwicht, geluk, dat alles is onbetaalbaar. Niet in cijfertjes of modellen te vatten.

De knop kan om. Vandaag nog. Het vraagt alleen een duidelijke keuze. Die voor een nieuwe leefstijl, een nieuw geloof. Respect voor grenzen. Oog voor de gevolgen van eigen handelen. Geloof daarin en handel ernaar.

Voor mij is het wonder al gebeurd. Wie er oog voor heeft, ziet het ook. Want bloemen bloeien al wekenlang, midden in de winter. Vogels beginnen zelfs te zingen en nesten te maken. De winter is over.