Herstel ?

Rutte c.s. willen onze kwakkelende economie omframen naar herstel. Ze menen lichtpuntjes te zien in de nieuwste CBS-cijfers (Persbericht 14-02-2014).

We zouden nu op de weg omhoog zijn. In het vierde kwartaal van vorig jaar (2013-IV) groeide onze economie met 0,7% vergeleken met 0,2% het kwartaal ervoor (2013-III). Het is maar waar je naar kijkt. Ook zijn deze cijfers nog erg mager. De vraag is of ze hard genoeg (statistisch wel van betekenis) zijn.

Het CBS zegt er zelf bij, dat het herstel vooral uit investeringen kwam. In auto's, onroerend goed, machines. Maar lang niet alle sectoren groeiden. De export trok heel licht aan. De werkloosheid neemt nog altijd sterk toe. De consument houdt de hand onveranderd op de knip. Nee, we zijn er nog lang niet.

Dagblad Trouw plaatste daarom, terecht, een kritisch artikel van economieredacteur Esther Bijlo:

http://www.trouw.nl/tr/nl/4504/Economie/article/detail/3597115/2014/02/14/Hogere-economische-groei-nog-geen-reden-voor-gejuich.dhtml. Herstel is (als dat er is, of komt) zeker niet te danken aan effectief beleid van deze regering. Want laten we eens zien wat dit kabinet presteert.

Het lijkt te werken volgens de regel "Eerst doen, dan denken, alleen in uiterste noodzaak aanpassen". Op belangrijke dossiers stoomt men door. Als er al concessies worden gedaan, moeten andere bezuinigingen worden verzonnen.

Minister Kamp ziet (te begrijpen, als VVDer) zijn taak erg beperkt. Hij heeft ook een roze bril op:

'Duurzame economische groei en een versterking van de Nederlandse economie. Daar zet ik me de komende jaren voor in. Bedrijven zorgen voor banen en inkomsten en bieden mensen perspectief. Daarom geven we ondernemers de ruimte om te doen waar ze goed in zijn: ondernemen, vernieuwen en verduurzamen.'

"Bedrijven zorgen voor banen (..) en bieden mensen perspectief", hoezo ? Tot nu toe vallen er vooral ontslagen en wordt telkens weer op lonen, zorg, sociale voorzieningen en pensioenen gekort. "De ruimte geven om te vernieuwen en te verduurzamen" ? Ja, in het een ander iets willen laten doen, daar is dit kabinet (vooral de VVD) goed in. Volgens Kamp zet het herstel nu wel door. De consument begint te zien, dat we het ergste gehad hebben met de werkloosheid. En de ingestorte huizenmarkt en het grote koopkrachtverlies voor velen dan ?

In Groningen heeft minister Kamp bakzeil moeten halen. Maar wat stelt het voor ? Vorig jaar werd nog altijd € 800 mln meer aan aardgas verkocht. En voor de accijnsverhoging (veel mensen tanken nu over de grens) wordt nu gestudeerd op de vraag hoe erg het is. Men denkt nog niet in oplossingen. Ergens "richting zomer" zou duidelijk moeten zijn hoeveel accijnsopbrengst misgelopen werd. Ja, de 3% norm moet natuurlijk overeind blijven.

Schrijnende gevallen van wanbeleid (bestuurlijk broddelwerk) te veel. Ook voor mij vlakbij.

Het detentiecentrum in Zeist noemde ik al. Daar zijn vluchtelingen, mensen als u en ik, als gevaarlijke misdadigers opgesloten. Geïsoleerd als pestlijders.

In de zorg en psychiatrie wordt met hulpbehoevenden geschoven alsof het pakketjes zijn. Bij Zon en Schild in Amersfoort worden mensen die eigenlijk niet voor zichzelf kunnen zorgen voor een tweede keer verplaatst. Ze moesten al uit de eigen woningen op het terrein. Nu zouden ze (door nieuwe bezuinigingen op het budget) zelfstandig moeten gaan wonen, ergens in Amersfoort. Hoe en waar heeft men alleen nog even niet bedacht.

Mijn conclusie is, dat dit kabinet te weinig doet om onze economie duurzaam en groener te maken. Deze regering is ook niet zichtbaar op weg naar een zorgzame samenleving. Ze geeft niet het goede voorbeeld. Levert weinig en overvraagt ons. Daar blijft het wringen. Nee, geef mij maar een nieuw kabinet met andere (betere) plannen.

Schaarste

Schaarste is een kernbegrip in het vak economie. Want het gaat over de spanning tussen behoeften (onbeperkt) en middelen (beperkt).

De vraag is, of dat schema helemaal juist is. Vooral als je de Bijbel of een ander spiritueel boek erbij pakt. Want centrale thema's zijn daarin geloof (dat bergen verzet), hoop (die doet leven) en liefde (die alles glans en waarde geeft). Daarom zijn geloof, hoop, en liefde voor mij de drie kernwaarden. Daaruit kun je elke keer weer kracht putten. Mij spreekt in dit verband vooral 1Kor13 aan (over de liefde). Het meest de volgende passage (vrij vertaald):

"De liefde doet geen kwaad, maar wordt blij van echte [zuivere, trouw aan zichzelf gebleven] mensen en dingen. Zij geeft het nooit op, blijft geloven en hopen."

Terug naar het onderwerp van vandaag. Schaarste is te overwinnen door òf de behoeften te verminderen, òf de middelen te vergroten, òf alletwee tegelijk te doen.

We lijken zo langzamerhand op het punt gekomen dat we vooral aan de knop van de behoeften moeten gaan draaien. De meeste (!) middelen zijn veel te beperkt beschikbaar om de groeiende wereldbevolking te kunnen blijven geven wat nodig is. Maar eigenlijk alleen als we teveel verbruiken, roofbouw plegen op onszelf, op andere mensen, en op deze wereld. Want er zijn genoeg andere mogelijkheden.

Over schaarste verscheen vorig jaar een boekje *] dat inzicht geeft in de mechanismen die onze "tekorten" in stand houden. De meeste mensen zien alleen maar hun eigen "tekorten". Ze hebben een beperkte blik, een tunnelvisie. Naar de mening van de auteurs zou schaarste daarom bestreden moeten worden met voorwaardelijke hulp. Hulp gebonden aan duidelijke voorwaarden. Aan een programma dat gedrag moet veranderen.

Bijvoorbeeld een werkloze zou in hun ogen alleen een uitkering moeten krijgen als ze zich zó gedragen dat ze een goede kans maken aangenomen te worden. D.w.z. beschaafd spreken, passend gedrag vertonen, goed gekleed zijn, de juiste diploma's hebben, etc. Daar zit wel een kern van waarheid in, maar niet alles is daarmee gezegd.

Dit soort bevoogdende recepten (onze regering kan er ook wat van) gaat mij veel te ver. Gedrag is maar moeilijk te veranderen. Je moet genoeg geld hebben om in nette kleren te kunnen gaan solliciteren etc. Als onderbouwing van mijn opvatting nog het volgende.

(1) Kennis (inzicht) leidt lang niet altijd tot verandering van gedrag. Helaas valt men meestal weer snel terug in een oud patroon. Gedragsverandering is dus alleen te bereiken met de nodige training en discipline. Het laatste vooral door focussen. Als je je eigen doelen telkens weer bewust voor ogen houdt is veel te bereiken. Maar heus niet alles.

(2) Ieder mens heeft, waar ook geboren, in aanleg dezelfde talenten (voornaamste mogelijkheden). Vooral de samenwerking tussen verstand en gevoel en de creativiteit kunnen later gaan haperen, wegzakken, of juist verder worden ontwikkeld. Dat is lang niet altijd vrije keuze. Maar er is wel meer grip op te krijgen in een eigen bewustwordingsproces.

(3) Schaarste is dus (naar mijn mening) heel goed te bestrijden: Door iedereen zoveel mogelijk gelijke kansen te geven. Kansen krijg je niet meer "vanzelf" met een hoge intelligentie, de juiste diploma's, en goede sociale vaardigheden. Afkomst en netwerk gaan steeds meer een bepalende rol spelen. Dat is een vorm van inteelt, vernietiging van menselijk kapitaal. Voor mij de voornaamste faktor die nu tot armoede leidt en mensen arm houdt.

*] S. Mullainathan (Harvard-econoom), E. Shafir (Princeton-psycholoog), "Schaarste", "Hoe gebrek aan tijd en geld ons gedrag bepalen" (Maven, 2013).

Verhelderend voor wie weinig weet van verslavingen. Misschien ook wel een geval van tunnelvisie. Want een bepaald recept is nooit op alles en iedereen toepasbaar. In de economische theorie wordt daarom vaak de "ceteris paribus" clausule gebruikt. Maar de omstandigheden blijven meestal niet lang gelijk en komen zelden precies zo terug.

Regels

Regels zijn er om te helpen. Ze mogen goede dingen niet blokkeren. Kort gezegd is dat de voornaamste opgaaf voor toezichthouders en wetgevers.

In dat verband zijn er schrijnende voorbeelden van hoe het niet zou moeten. Het opsluiten van asielzoekers in zwaar beveiligde centra. De Europese 3% norm. De dekkingsregels voor de pensioenen. Verzwaarde eisen aan de buffers bij banken en andere financiële instellingen. Ga zo maar door.

Afgelopen zondag was er bij Kamp Zeist een wake. De honderdste al. Daarin werd gedemonstreerd tegen de onmenselijke behandeling van asielzoekers. Mensen die niets hebben misdaan. Alleen maar vluchtten voor geweld in eigen land of gewoon een beter leven wilden. Met meer kansen op goede scholing en een betere baan voor zichzelf en hun kinderen. Daar is niets mis mee. Tot voor kort hebben wij daarvan geprofiteerd. Vlamingen en Hugenoten namen hun geld, kennis en ambachtelijke ervaring mee. Dat bracht ons de Gouden Eeuw. Joden hebben net zo goed hun bijdrage geleverd in de handel en het bankwezen. Italianen, Polen, Spanjaarden waren ook welkom. Roemenen en Bulgaren ook, al kijken grote groepen daar nu met gemengde gevoelens naar. Het ergste is, dat Europa gesloten blijft voor (bijna) elke niet-Europeaan. Een onmenselijke regel.

De Europese 3% norm en de verzwaarde eisen aan financiële buffers zijn ook voorbeelden van hoe het niet moet en mag. Die regels verstikken goede initiatieven. Er wordt door onze regering nog altijd alleen beleid gevormd om maar binnen de 3% norm te blijven. Ruimte voor nieuw beleid, vooral voor stimuleringsplannen voor de economie, is er zo niet.

De dekkingsregels maken dat fors op onze pensioenen (voor jong en oud) is en wordt gekort. Het nieuwe pensioenstelsel zit slecht in elkaar en is helemaal niet toekomstvast. Langer doorwerken, in wat voor baan ? Zijn die er straks nog wel voor ouderen, en zijn ze dan nog uitdagend genoeg en tenminste redelijk betaald ?

De verzwaarde eisen aan de buffers betekenen alleen maar dat de kredietverlening minimaal blijft. Verdere renteverlaging door de ECB (naar nul of negatief) heeft daarop geen enkel effect. De pogingen van ECB om door renteverlaging onze economie te stimuleren zijn daarom een lachertje. Kletskoek. Vreemd dat ook maar iemand nog gelooft dat renteverlaging, op dit extreem lage niveau al, nog zou zou werken.

Duidelijk is voor mij (en gelukkig niet alleen voor mij) dat het anders kan en moet. Europa zou meer ruimte moeten geven voor diversiteit. Verschillen zijn mooi en goed. Zo kan elke regio weer aanjager worden van onze economie. Daarbij mogen de schadelijke gevolgen (bodemuitputting, vervuiling, stank, lawaai, aardbevingen, verzakkingen etc.) niet verwaarloosd blijven omdat ze niet in de boekhouding verschijnen.

Vooral dat werken met onvolledige en beperkte cijfers zou anders moeten. Het gaat om mensen. Om het behoud van een leefbare (veilige en voedende) wereld. Voor ons en voor onze kinderen.

De massamedia (tv en kranten) schieten hierin ernstig tekort. Aan de honderdste wake in Zeist werd nauwelijks aandacht geschonken. Domme en beperkende regels worden blind geaccepteerd. Doordat eigen researchmogelijkheden vrijwel zijn wegbezuinigd worden persberichten maar gewoon overgeschreven. Dat voegt niets toe. Nieuwsgaring zou geen pure reproductie van aangeleverde teksten of filmpjes moeten zijn. Tegenstemmen worden ernstig gemist.

Nieuw leven

Marketing, mijn vroeger vak, is verworden tot de kunst van het manipuleren. Zoals in de politiek volgens de regels van Macchiavelli. De koper (burger) in het gareel zien te houden. Met harde of zachte hand. In het laatste geval pogingen te doen hem of haar over te halen, letterlijk of figuurlijk, dingen te kopen die niet echt nodig zijn. Zoals Rutte propageerde: Koop eens een huis of auto of zo. Zo draag je bij aan economisch herstel. Dat was gedacht vanuit een te simpel economisch model en een verwrongen wereldbeeld. Wereldvreemd. Zonder gevoel voor wat mensen beweegt. Modellen beschrijven niet de hele werkelijkheid. Manipulatie en propaganda werken daarom gelukkig maar tot op zekere hoogte.

Het boek van Tomas Sedlacek ("De economie van goed en kwaad") maakt wel duidelijk waar de schoen wringt. Veel mensen geloven nog in de macht van het geld en in de mythe van marktwerking. Wij leven vaak bij de dag ("druk, druk, druk", waarmee ?) gaan voor meer (van wat, en krijgen we het daarmee beter ?). We maken veel, vooral dat wat echt van waarde is, daarmee kapot. We kiezen voor het leven de dood. Daar ging het mis.

Het kan nog altijd anders. Daarvoor moeten we dan wel terug naar onze wortels. Hoe het bedoeld was. Deze wereld, wijzelf, onze ideologie.

Deze wereld was bedoeld als Hof van Eden, een paradijs. Doordat we ver over onze grenzen gingen, hebben we er een puinhoop van gemaakt. Vol rommel, geweld, exploitatie, manipulatie.

Wijzelf waren bedoeld als mensen met oog en zorg voor elkaar. Niet levend als dieren, volgens de regels van Darwin -eten of gegeten worden, alleen de sterkste overleeft-. Niet levend bij de dag. Roofbouw plegend, zonder zorg voor wat we achter laten. Maar ook niet levend onder druk van koop- en prestatiedwang. Of gevangen gezet in een cirkel van aangejaagde angst. Kunstmatig opgefokt met veel te simpele cijfertjes en berekeningen. Zoals die over zorg en pensioenen die onbetaalbaar zouden worden. Omdat we allemaal langer leven, de kosten de pan uitrijzen, en alles straks daarmee onbetaalbaar wordt. Vooral daarom zouden we nog altijd moeten bezuinigen. Bullshit.

Onze ideologie, vooral die gebaseerd op onze economische modellen, is gewoon fout. Als we geloven in een betere toekomst en daaraan willen werken, daar de schouders onder willen zetten, wordt het beter. Alleen dan komen we uit de crisis. Pas dan. Maar laat je dan niet langer, tegen je eigen gevoel in, manipuleren en gevangen zetten.

De mens heeft gelukkig genoeg gevoel voor wat echt, waar en werkelijk, is. Veerkracht ook.

Daarom is (en blijft) er hoop. Hoop zelfs dat ook onze bestuurders inzien dat het anders kan en moet. Het eerste schaap is over de dam. In Groningen werd een aarzelend begin gemaakt. Niet langer zoveel mogelijk gas uit de bodem, vooral om de begroting te spekken, ondanks schade bij de burgers.

Er zou meer oog moeten komen voor de gevolgen van eigen handelen. Ook voor gevolgen die moeilijk zijn te kwantificeren en nauwelijks in geld uit te drukken. Want het leven van elk mens, liefde, begrip, evenwicht, geluk, dat alles is onbetaalbaar. Niet in cijfertjes of modellen te vatten.

De knop kan om. Vandaag nog. Het vraagt alleen een duidelijke keuze. Die voor een nieuwe leefstijl, een nieuw geloof. Respect voor grenzen. Oog voor de gevolgen van eigen handelen. Geloof daarin en handel ernaar.

Voor mij is het wonder al gebeurd. Wie er oog voor heeft, ziet het ook. Want bloemen bloeien al wekenlang, midden in de winter. Vogels beginnen zelfs te zingen en nesten te maken. De winter is over.

Wetenschap

De wetenschap wordt naar mijn gevoel tegenwoordig te veel op een voetstuk gezet. Dat doet Carel ter Linden in zijn boekje "Wat doe ik hier in Godsnaam" (vind ik) ook. Daarin ben ik niet de enige. Hier in Amersfoort kwam zelfs iemand daarover een lezing houden in de Bergkerk. Je kunt vinden dat ik mijn eigen nest bevuil als ik dat zeg. Hier zou een "maar" kunnen volgen, dat doe ik nu maar eens niet.

De wetenschap is de nieuwe religie geworden van veel mensen. Begrijpen die niet dat dat niet klopt, ook nooit kan kloppen ? Er is een veel eleganter oplossing. God schiep hemel en aarde, inclusief alle ontwikkelingsmogelijkheden. Dus ook die van de mens en de wetenschap. Dat is voor mij de diepere betekenis van het beeld van de "boom van kennis van goed en kwaad". Interessant, om verder over na te denken op een rustige zondag. Nee, ik geloof niet in Darwin. Wel (tot op zekere hoogte) in Socrates. Tenminste in zijn methode.

Mijn neiging is altijd om te kiezen voor de simpelste verklaring. Dat heb ik overgehouden aan mijn HBS-B tijd. Het was een uitdrukking van mijn wiskundeleraar Drs. A. Holwerda. Waarschijnlijk van veel andere wiskundigen. Hij leerde me dat de goede oplossing nog niet altijd goed genoeg was. Het ging (in zijn ogen) meer om een elegante (simpele, mooie) oplossing. Holwerda was een schitterend figuur. Voor mij een rolmodel, al leek hij eerst mijn vijand. Ik had moeite met wiskunde. Hij zei toen tegen me: "Jij kunt beter naar de MMS gaan". Dat zei hij ook (als ik me goed herinner) tegen de weinige vrouwelijke klasgenoten van me. Eén daarvan de dochter van de directeur. Zo'n opmerking zou nu niet meer kunnen, maar ik heb er dus goede herinneringen aan. Pas later begreep ik dat mijn leraar me op zijn manier probeerde te stimuleren tot het uiterste te gaan, hij zag dat er meer in zat. Naast de hoofdingang van mijn school stond niet voor niets een plastiek (kunstwerk) met daarop verbeeld de gelijkenis van de talenten. De aanpak van mijn wiskundeleraar werkte. Mijn examencijfers voor wiskunde verbaasden hem (zei hij).

Mijn neiging is daarom nu weer te kiezen voor het simpelste recept. Dat van een ander doctorandus, Drs. E. Mujagic. Laten we ophouden elkaar als tegenstander te zien. U zegt het zelf, minister-president, met volle overtuiging: Niet somberen, de schouders eronder, samen komen we uit de crisis. Mag ik u aan uw woord houden ?

Mijnheer Rutte, geacht kabinet, Excellenties, leden van de Tweede Kamer, (volksvertegenwoordigers): zie een turn around van ons land eens als uw grootste en mooiste uitdaging. Een levenswerk. Maak andere keuzes. Er is geld genoeg om ons uit de crisis te halen. De middelen en mogelijkheden zijn er. Als u de oplossing nog niet mocht zien: Denkvermogen genoeg in uw team. Anders zijn er nog wel de nodige adviseurs. Die staan te trappelen om deze uitdaging aan te gaan. Zij willen (met uw steun) laten zien dat Nederland nog op het punt van de wetenschap tot de wereldtop behoort. Zij willen er helemaal voor gaan. Voor deze droom die geen droom hoeft te blijven. Hier niet en nu niet.

Daar ga ik in elk geval voor. Voor dat bereikbare ideaal. Het begin is er. De ander, juist ook de zwakke, gaat voor mijn ik en ook van die van genoeg anderen. Deze korrel sterft niet in de voor, deze kaars dooft niet. Alleen als we er niet in geloven en misschien wel faalangst hebben blijft het ideaal onbereikbaar. Angst en ongeloof verlammen. Bedachte verhalen werken niet. Dan staat het paard achter de wagen, gevoel achter verstand. Geloof en gevoel zijn voor mij hetzelfde.

Daarom tot slot een dringend beroep op ieder Nederlander (vrouw en man). Want we kunnen allemaal een wezenlijke bijdrage leveren aan een betere toekomst, een betere wereld. Niemand is te klein of te zwak. Laat ieder dicht bij zichzelf blijven. Op de eigen plek doen wat kan. Zo komt een bereikbaar ideaal (het lijkt alleen maar een paradox) stap voor stap dichterbij. Zo kunnen we de lat telkens een stukje hoger leggen. The sky is the limit. Wetenschap en geloof zijn samen ongelooflijk krachtig. Dat het een het ander op zou eten (Darwin) is zwart-wit (of-of) denken. Darwins wet geldt niet voor de mens. Mensen kunnen anders. Wij kunnen kiezen. Altijd en overal.

Hypegiaphobia

Van onze accountant, toen in dubbelrol als adviseur, kreeg ik een boekje "Hypegiaphobia". Ze verweten mij namelijk dat ik teveel regeltjes wilde. Daaruit bleek, dat ze mij niet goed hadden ingeschat. Als ik om meer regeltjes vraag moet er iets mis zijn. Dat was er ook. We hadden een fors verschil van mening. Dat kon niet worden uitgepraat. Omdat de andere partij me daar geen ruimte voor gaf. Het ging over een goed administratief systeem voor verplichtingen. Speciaal voor miljoenencontracten aan inkoopkant. Mijn taak was de juiste afwikkeling daarvan te bewaken. Mijn hoogste baas eiste van alle controllers (in mijn ogen) alleen te grote nauwkeurigheid. We mochten niet meer dan 1% van het budget afwijken. Een onmogelijke opgaaf met het sterk verouderde systeem dat we hadden. Een boekhouding uit de Middeleeuwen. Volgens kasstelsel. We zouden een nieuw financieel administratief systeem (software en hardware) krijgen dat ook dat moest oplossen. Of het daar ooit bijna kant en klaar binnengereden en succesvol geimplementeerd is met voldoende functionaliteit weet ik niet. Best mogelijk. Ik was al weg.

Het boekje dat ik in mijn handen geduwd kreeg, heb ik wel doorgelezen. Je kunt van vriend en vijand immers leren. "Vrienden" zijn dingen die je al (her)kent en ontwikkeld hebt, "vijanden" de dingen die je nog niet (her)kent en ontwikkeld hebt. Zo simpel werkt het spiegelen.

Deze gift ervoer ik als vergif (voor mij). Een poging ook om me te intimideren met moeilijke woorden. Want ik ben geen gymnasiast. Ging via MULO naar HBS, toen pas naar de universiteit. Misschien een omweg. Maar op de MULO heb ik wel veel geleerd, het was een goede basis.

Het woord en het boekje staan op internet. Voor wie geïnteresseerd is hierbij een link http://www.kpmg.com/nl/nl/issuesandinsights/articlespublications/pages/hypegiaphobia.aspx

Zoals eerder gezegd, mij is nu veel uit mijn leven duidelijk geworden. Daardoor ben ik sterk veranderd. Meer woorden zijn niet nodig. Het heeft veel bloed (figuurlijk) en tranen (letterlijk) gekost. Maar het was het waard. Dubbel en dwars. Een goede zaak is altijd veel waard.

Europa

De eenwording van Europa is een goede zaak. Als het maar niet te letterlijk wordt genomen. We moeten daarbij af van de gedachte dat we overal en altijd gelijke kansen behoren te hebben. Een "level playingfield" met strakke Europese regelgeving met weinig landelijke en zeker geen regionale verschillen. Daarmee worden nieuwe ontwikkelingen verstikt. Ook worden de motoren voor groei die er nog zijn zo ontmanteld. Tegendraads beleid dus.

Onder neoliberale vlag werden voor alles en nog wat regels opgelegd. (Neo)liberaal beleid is gebaseerd op een grote misvatting. Er bestaat niet zoiets als "vrije marktwerking". Volledig vrije mededinging was een theoretisch model. Een gedachtenexperiment. Iets dat niet kan en dus nooit zal werken.

In Bretagne demonstreren de boeren daarom terecht tegen nog weer hogere transportkosten naar hun voornaamste markt (Parijs). Hogere accijns werd hier opgelegd om het huishoudboekje van Frankrijk maar op orde te krijgen. Waar doet dat ook al weer aan denken ?

Van geschiedenis kun je heel goed leren. Wat er mis ging is, dat veel werkgelegenheid naar buiten Europa werd verplaatst. Naar de lage lonen landen. Lage lonen leken noodzakelijk om meer winst te kunnen maken. Om kostenvoordeel te behalen (bij meer omzet ook meer winst, desnoods bij een kleinere winstmarge) werd het midden- en kleinbedrijf de nek omgedraaid. Hiermee werden hele bedrijfstakken die veel werk en welvaart gaven wegbezuinigd. Schaalvoordelen bleken daarna lang niet altijd te realiseren.

Zijn er nog nieuwe trekkers te vinden voor onze Europese economie ? Vast wel. Voor Nederland was handel en transport altijd al belangrijk, exportindustrie. Maar het is hoog tijd om hier ook in vernieuwing te investeren.

Ambacht en kleinschalige winkels verdwenen nagenoeg. Webwinkels halen omzet weg, maar zijn toch niet helemaal de toekomst.

Volgens Schumpeter was de kern van het ondernemerschap het "durchführen neuer Kombinationen". Vrij vertaald: het bedenken (of tenminste zien) en daarna invoeren van nieuwe mogelijkheden. Maar dan niet meer met een onevenredig hoge beloning voor top en aandeelhouders. Ook met een eerlijk deel van de winst voor andere "investeerders" (werknemers, klanten, maatschappelijke omgeving).

Het is te simpel om hierbij alleen aan kostenbesparende technieken te denken. Of aan het vergroten van de afzet bij bestaande afnemers. Het kan ook gaan om het op de markt brengen van nieuwe produkten, en/of het aanboren van nieuwe markten (afnemers). Het accent heeft al tientallen jaren te lang op arbeidsbesparing gelegen.

Veel "ondernemers" maken een ernstige fout als ze zich met hand en tand verzetten tegen elke vernieuwing, die in hun visie eigen omzet en winst bedreigt. Dat is waarschijnlijk de voornaamste reden dat we nog altijd zo zwaar leunen op gas, olie, en zelfs kolen. Dat terwijl wind- en zonne-energie, zelfs aardwarmte en waterkrachtcentrales, prima alternatieven zijn. Alleen te duur als de kostencalculatie niet volledig is. Als bij de oude energiebronnen geen kosten van vervuiling en CO2 uitstoot, misschien zelfs van korter leven doordat fijnstof kanker veroorzaakt, worden meegerekend.

Noodzakelijke vernieuwingen worden tegengehouden door lobbyclubs van oude industrieën. Verder door verkeerd rekenen. Tenslotte nog door te strakke en uniforme regels. Schulz lijkt (vanwege zijn visie) daarom een betere kandidaat dan Verhofstadt.